Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 6: wat er aan bod kwam

Tijdens verkiezingscampagnes willen politici in journalistieke programma’s en artikelen vooral hun eigen punten maken en daarmee de agenda bepalen. Kritische journalistiek zal hen daarin niet de vrije hand geven, maar doorvragen naar de inhoud van plannen en voornemens en naar resultaten van eerder beleid. Zodat het publiek geïnformeerd wordt en zelf keuzes kan maken in het stemhokje. Wat kwam er inhoudelijk zoal aan bod tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van oktober 2025?

In eerdere artikelen in dit dossier lieten we zien wie er bij de talkshows en debatten aan het woord kwamen. En ook welke partijen ruimte kregen in de nieuws- en actualiteitenprogramma’s. We deden dat aan de hand van data-analyse die onderzoekers en studenten van de Master Media & Journalistiek van de Erasmus Universiteit voor ons deden. Daaruit kwam bij beide programmatypen een beeld naar voren van een behoorlijk brede representatie van de grote(re) partijen, terwijl de kleine(re) partijen maar spaarzaam in beeld kwamen. Er was geen systematische hang naar 'rechts’, zoals door mailers aan de Ombudsman wel verondersteld werd. Er was in de breedte ook geen structurele oververtegenwoordiging van 'links’.

Nu is evenredigheid geen journalistieke vereiste en voor individuele programma’s ook geen criterium bij het vullen van zendtijd. Mensen denken dat soms wel, en eisen voor iedereen evenveel zendtijd. Maar dat is geen verplichting, we schreven er eerder over.

Ook is niet elke gelegenheid om aan het woord te komen gelijkwaardig aan de andere. Naar het ene programma kijken bijvoorbeeld meer mensen dan naar het andere. De Erasmus-onderzoekers specificeerden daarom ook de zogenoemde ‘gewogen spreektijd’. Dit liet zien hoeveel kijkers gemiddeld zijn bereikt per gesproken minuten per lijsttrekker, waarmee je mogelijk iets kunt zeggen over de impact. Met name de VVD- en PVV-lijsttrekkers bleken meer te spreken in programma’s met grote kijkcijferdichtheid. Maar ook als je de ‘gewogen’ bril opzette, was er voor de grotere partijen brede representatie van partijen en politici en weinig ruimte voor kleine en nieuwe spelers op het bord.

Screenshot van NOS Nederland Kiest: Het Debat

Onderwerpanalyse

Wil je onderzoeken hoe de publieke omroepen hun journalistieke taak tot informeren en duiden in campagnetijd invulden, dan is kijken naar de verdeling van spreektijd over de politieke partijen één aspect. Een analyse van de onderwerpen die aan bod kwamen, geeft andere inzichten.

Onderwerpkeuze in een programma komt tot stand op basis van een aantal factoren. Er zijn de zaken die sowieso verslagen worden, nieuws dat zich aandient en politici die daarop reageren. Er zijn de redactionele beslissingen: waar willen wij het als redactie met de politicus over hebben en waarmee maken wij nieuws. En de politici hebben er zelf ook een stem in. Zij zullen proberen zelf de agenda te zetten, af te spreken met redacteuren waar het over gaat. Over dat onderhandelen doen politici niet graag of vaak een boekje open en ook de journalisten houden afspraken meestal voor zichzelf.

Politici kunnen natuurlijk ook middenin een gesprek zelf van onderwerp veranderen als ze dat goed of beter uitkomt. Niet elke journalist zal dan het gesprek terugbuigen naar waar het oorspronkelijk over ging. Zo neemt de politicus zelf de ruimte. Die tactiek kan zich vooral in talkshows en actualiteitenprogramma’s manifesteren, in nieuwsprogramma’s worden niet zozeer gesprekken gevoerd.

De onderwerpsanalyse hieronder leunt op drie pijlers. Een omvangrijke data-analyse door de onderzoeksgroep van de Erasmus Universiteit die we hierboven al noemden. Verder maken we een aantal opmerkingen op grond van onze eigen waarneming tijdens het bekijken van een doorsnee aan programma’s. En we pakken nog enkele opmerkingen vanuit het publiek erbij.

Waarover sprak de politicus?

De Erasmus-onderzoekers stelden een lijst inhoudelijke categorieen op (lees de verantwoording hier) en keken hoe vaak politici zelf over die onderwerpen spraken in een aantal talkshows (Goedemorgen Nederland, Pauw & De Wit, Buitenhof, WNL op Zondag, Eva, Café Kockelmann, Dit is de Week, Een buitengewoon gesprek en Ongehoord Nieuws) en nieuws- en actualiteitenprogramma’s (NOS Journaal, Nieuwsuur, EenVandaag). Zo kan je laten zien waarop inhoudelijk in de bijdragen van de politici aan de items en gesprekken in de programma’s de focus lag. Hiervoor zijn alleen de bijdragen van de lijsttrekkers bekeken. Als je ook gesprekken zou meenemen met ministers over hun beleidsterrein krijg je mogelijk een vertekening omdat die gesprekken niet zonder meer tot de campagne behoren.

De grafiek hieronder maakt zichtbaar hoe veel de lijsttrekkers zelf in totaal aan het woord kwamen over de diverse onderwerpen. De rode kolommen geven aan hoeveel procent van de tijd er in de talkshows door de lijsttrekkers tezamen over een bepaald onderwerp werd gesproken. De blauwe tonen het totale percentage spreektijd per onderwerp van alle lijsttrekkers in de nieuws- en actualiteitenprogramma’s.

‘Politiek nieuws’ domineert 

Beide programmasoorten laten een flinke piek zien in de aandacht voor wat de Erasmus-onderzoekers als ‘politiek nieuws’ hebben gelabeld. Daarbinnen vallen heel diverse thema’s. Bijvoorbeeld gesprekken over bestuurlijke vernieuwing, (grondwettelijke of staatsrechtelijke) hervormingen, versterking van het democratisch proces of (herstel van) het vertrouwen in de overheid. Deze categorie bevat ook gesprekken en berichten over peilingen of (ruzie in) partijen en hun besturen. Mogelijke coalitievorming of het uitsluiten van partijen vallen ook binnen deze categorie. ​​  

Die laatste onderwerpen behoren eerder tot de ‘horserace’. Dat is de politieke verslaggeving die focust op verkiezingen als wedstrijd (wie voorop gaat in de peilingen), de politiek als ‘spel’, de ‘heisa’ of de incidenten van een campagne. Niet op beleid, standpunten en inhoudelijke opvattingen. We hadden graag meer onderscheid willen kunnen maken binnen deze brede categorie van dat spel en de knikkers. Dit om helderder te krijgen waar en hoe vaak er aandacht was voor wat politici willen, hoe ze denken dat te gaan bereiken of hoe ze dat in de afgelopen tijd hadden laten liggen. Juist aandacht daarvoor draagt bij aan de democratische controlefunctie die de journalistiek zo graag claimt.  

Een verdere uitsplitsing van deze categorie kon echter onvoldoende betrouwbaar gemaakt worden, vonden de wetenschappers zelf. Hoofdonderzoeker Nel Ruigrok van de Erasmus Universiteit legde ons uit dat je hier eigenlijk tegen een taalprobleem oploopt: omdat taal zo grillig is, konden de mensen die de gesprekken moesten labellen het niet steeds in voldoende mate eens worden wanneer een tekst over de wedstrijd, over beleid of misschien wel over beide tegelijk ging.  

Toch was er wel iets de zeggen over de ruimte die het wedstrijdelement in de berichtgeving ook dit keer weer kreeg. Twee dagen vóór de verkiezingsdag van 29 oktober gaven de Erasmus-onderzoekers in een artikel in dagblad Trouw aan dat de slotfase van een campagne op tv behoorlijk leunt op peilingnieuws. Ze keken daarvoor hoe vaak in de talkshows het woord ‘peilingen’ viel in september en oktober (tot 24 oktober). Met een kleine slag om de arm omdat de software iets verkeerd zou kunnen registreren, was de trend duidelijk, schreef de krant. “[A]an tafel bij Eva viel peiling 135 keer, bij RTL Tonight 121, bij Pauw en De Wit 114 en bij Nieuws van de Dag 71 keer. In Café Kockelmann werd er 46 keer gesproken over peilingen. Dat lijkt weinig, maar de talkshow wordt slechts één keer per week uitgezonden, de andere praatprogramma’s zijn veel vaker op tv.”  

De krant stelde verder: “Het punt van Ruigrok, [De Wit] en Karadavut: media praten zorgvuldiger over peilingen, houden meer slagen om de arm, maar kunnen tegelijkertijd niet zonder en proberen alsnog nieuws te destilleren uit de ene peiling. “Media doen alsof ze geen invloed hebben, maar ondertussen gaat het nauwelijks meer om de inhoud. Het gaat om wie de grootste wordt, wie met wie kan en wie de premier moet leveren”, zegt Ruigrok.” 

De politieke junkies in het team van de Ombudsman volgden zelf uiteraard ook diverse uitzendingen, al konden we dat niet zo systematisch doen of in de hoeveelheden als de data-analysten dat konden. Maar in een eerder artikel over wie er aan bod kwam in de nieuws- en actualiteitenprogramma’s beschreven we al op grond van die eigen waarnemingen dat er gaandeweg de campagneperiode bij het actualiteitenprogramma EenVandaag meer aandacht aan de eigen peilingen werd besteed. Zie daarvoor ook het verkiezingsdossier op de website van het programma. En in de laatste weken van de campagne zagen we in het NOS Journaal van 20 uur veel duiding over het ‘​​wie wil (wel of niet) met wie’-aspect. Eén politieke partij muntte op de valreep zelfs een nieuwe slogan op dat strategisch stemmen en het in- of uitsluiten van andere partijen: “Toch maar VVD”.  

Screenshot van Pauw & De Wit

Volgens onze eigen waarneming werden de meer inhoudelijke onderwerpen die onder het ‘politiek nieuws’ vallen op zich wel besproken. Maar in tegenstelling tot 2023 was er ditmaal niet één van de kanshebbende partijen (destijds: NSC) die van het (gebrek aan) vertrouwen in de politiek en bestuurlijke vernieuwing een terugkerend gespreksonderwerp maakte. De grotere partijen brachten ditmaal deze thematiek niet expliciet op, en de kleintjes kwamen sowieso niet veel aan bod. Nieuws werd het daarmee niet. Talkshows zouden zo’n thema kunnen agenderen, onderwerpkeuze valt immers onder de vrijheid die een redactie zelf heeft. Maar ze deden dat niet in die mate dat het opviel.  

Veel economie en immigratie, nauwelijks defensie of buitenland 

Terug naar de omvangrijke data-analyse van de Erasmus-onderzoekers. Er was inhoudelijk in de programma’s behoorlijk wat aandacht voor economische onderwerpen. Daaronder vielen de betaalbare boodschappen, die ook al in de campagne van 2023 ter sprake kwamen als het over  ‘bestaanszekerheid’ ging. Aandacht voor immigratie was er uiteraard volop, dat was immers de reden geweest om het kabinet Schoof zowel te formeren als weer te laten vallen.  

​​​De categorie ‘overig’ die een vierde plek inneemt, omvatte zinnen in de gesprekken die de analysesoftware niet in één van de andere inhoudelijke rubrieken kon stoppen. Zo waren er de echte losse opmerkingen, bijvoorbeeld “Mag ik mijn bril nog wel houden?” toen Caroline van der Plas bij Nieuwsuur gevraagd werd haar aantekeningen niet voor haar neus te leggen. Of Dylan Yezilgös die bij Café Kockelman een voetbalelftal moeten smeden uit diverse politici. Verder bevatte deze categorie opmerkingen – zowel in de actualiteitenrubrieken als in de talkshows – over meer persoonlijke zaken. Jimmy Dijk (SP) vertelde bijvoorbeeld in EenVandaag over zijn vroegere werk in een eetcafé met een dartbord, en sprak Joost Eerdmans (Ja21) over zijn DJ-dagen.  

De politicus is niet alleen een functionaris, maar zeker ook een mens. Het programma Een buitengewoon gesprek (EO, door de onderzoekers meegenomen bij de talkshows) gaf een substantieel deel van de zendtijd aan het schetsen van die persoonlijke kanten aan de politici. Was dat omdat de vragenstellers geen professionele journalisten waren? Het leverde in elk geval een bijzonder programma met niet-stereotype campagne-informatie op. 

Wat in de analyseresultaten van de onderzoekers verder opvalt is de weinige tijd voor gespreksthema’s als defensie, buitenland of sociale zaken. Op zich onderwerpen waarvan je tijdens de campagne wel kon voorvoelen dat die bij een toekomstige formatie een rol zou gaan spelen, om geopolitieke dan wel financiële redenen. Met een enkele uitzondering (Bontenbal over defensie, Ouwehand over buitenlandse zaken) spraken de politici nauwelijks over deze thema’s. 

Burgerrechten wel, zorg en welzijn niet 

De prominentie van de thematiek ‘burgerrechten’ zou je waarschijnlijk van te voren niet zo snel verwacht hebben. Daarin viel bijvoorbeeld een gesprek met de SGP bij Eva over abortusrechten. ​​Maar deze categorie werd ook zo zichtbaar door nieuws en discussie over opmerkingen van CDA-lijsttrekker Bontenbal in Nieuwsuur. Hij zei daar dat de vrijheid van onderwijs mag botsen met de grondwet. Dit in antwoord op vragen over een video waarin een homoseksuele leraar aangaf niet zichzelf te kunnen zijn op zijn school met religieuze grondslag.  

In diverse talkshows werd door verschillende lijsttrekkers daarna regelmatig op dit gesprek teruggekomen. Zo werd een redelijk abstract onderwerp door gerichte journalistieke aandacht een ‘hot topic’ in de campagne. Het is een illustratie hoe een inhoudelijke keuze van een programma impact kan krijgen. En het laat zien dat de journalistiek zeker kán agenderen.  

Dat een onderwerp ook zomaar weer uit de belangstelling kan raken, toont de weinige tijd die een thema als ‘gezondheid en welzijn’ kreeg. In eerdere campagnes was ‘zorg’ nog een belangrijk gespreksonderwerp voor partijen als de PVV en de SP, nu hadden de politici het er nauwelijks over. De analyse van de spreekbeurten van de politici laat niet zien of journalisten de kwestie wel aansneden maar er geen antwoorden op kregen. Beperkte eigen monitoring door de Ombudsman wijst vooral op interesse voor de hoogte van het eigen risico in de zorg. 

Daarbij aanhakend: er werd in deze analyse geen aparte categorie ‘financiën’ onderscheiden. Op zich wel een belangrijk thema, want bij iedere politieke keuze kan je de vraag stellen: hoe wilt u dat straks betalen? En verschillen van inzicht tussen partijen daarover vormen bij coalitievorming altijd een groot obstakel. Maar de thematiek loopt dus eigenlijk dwars door alle andere heen. 

Het is daardoor ook een terrein waarop de journalistiek zich van zijn duidende en democratische controletaak zou kunnen kwijten. Maar er was in de tv-programma’s geen stevige focus op, zoals bijvoorbeeld wel in het radioprogramma Geld of je leven (EO op NPO Radio1, nu als podcast te beluisteren). Daar werden de financieel specialisten van de partijen ondervraagd over hoe verkiezingsbeloften betaald zouden gaan worden. Een gerichte manier om partijen niet weg te laten komen met het maar al te graag beloven van gratis bier. Wellicht inspiratie voor een toekomstige tv-variant? 

Bleef de politicus bij zijn ‘eigen’ onderwerp?  

De Erasmus-onderzoekers doken nog wat dieper onder de motorkap van de data, om te laten zien waar de individuele lijsttrekkers vooral over spraken. De top drie van meest besproken onderwerpen per lijsttrekker in de talkshows en de nieuws- en actualiteitenprogramma’s samen ziet er als volgt uit. 

naam	top 1	top 2	top 3
Caroline van der Plas	politiek nieuws	landbouw & platteland	overig
Chris Stoffer	burgerrechten	politiek nieuws	overig
Dilan Yesilgöz	politiek nieuws	werk, inkomen & economie	veiligheid & justitie
Eddy van Hijum	politiek nieuws	werk, inkomen & economie	immigratie
Esther Ouwehand	overig	klimaat & natuur	landbouw & platteland
Frans Timmermans	politiek nieuws	werk, inkomen & economie	immigratie
Geert Wilders	politiek nieuws	immigratie	overig
Henri Bontenbal	politiek nieuws	immigratie	overig
Jan Struijs	veiligheid & justitie	politiek nieuws	werk, inkomen & economie
Jimmy Dijk	werk, inkomen & economie	politiek nieuws	overig
Joost Eerdmans	politiek nieuws	werk, inkomen & economie	immigratie
Laurens Dassen	buitenlandse zaken	politiek nieuws	werk, inkomen & economie
Lidewij de Vos	immigratie	politiek nieuws	klimaat & natuur
Mirjam Bikker	overig	politiek nieuws	burgerrechten
Rob Jetten	politiek nieuws	immigratie	woningbouw
Stephan van Baarle	burgerrechten	politiek nieuws	israël & Gaza
Tofik Dibi	veiligheid & justitie	werk, inkomen & economie	buitenlandse zaken

 

Veel lijsttrekkers (BBB, VVD, NSC, PvdA-GL, PVV, CDA, JA21, D66) bleken allereerst te spreken over het politieke bedrijf zelf. Omdat deze categorie – zoals hierboven aangegeven – moeilijk verder uit te splitsen was, is hier alleen in algemene zin en uit eigen waarneming meer over te zeggen. Zo ging het bij de partijen die als belangrijkste spelers gezien werden (PVV, VVD, PvdA-GL, CDA, D66) veel over toekomstige samenwerking (wie wil straks met wie) en de peilingen (wie wordt de grootste). Wel belangrijke onderwerpen, het heet niet voor niets een verkiezings-strijd. 

Het tweede onderwerp lag per lijsttrekker vaak dichter bij wat van de partij volgens het verkiezingsprogramma en de eigen missie verwacht kon worden. Bijvoorbeeld de VVD als typische ondernemerspartij (werk, inkomen en economie), de PVV met al sinds de oprichting het topthema immigratie of de BBB als voorvechter van de landbouw. Bij de SP kwam het ‘eigen’ onderwerp (werk, inkomen en economie) het meest aan bod en ook FvD (immigratie) en Volt (buitenland) bleven bij de eigen leest.

Opvallend was de substantiële aandacht bij DENK en de SGP voor het thema ‘burgerrechten’. Bij de SGP-lijsttrekker kwam dit doordat hij veel inging op de hierboven al genoemde uitspraken van CDA-lijsttrekker Bontenbal over de vrijheid van onderwijs; ook bij de ChristenUnie staat het onderwerp hierdoor in de top-3. De DENK-lijsttrekker sprak zich regelmatig in algemene zin uit over het opkomen voor de rechten van minderheden, waar hij ook in zijn Kamerwerk veel aandacht voor heeft. De lijsttrekker van 50+ nam in zijn weinige spreektijd veel ruimte voor veiligheid en justitie, zoals in een uitzending van Eva. Hij refereerde daarin uiteraard ook aan zijn verleden bij de politie.

D66-lijsttrekker Jetten kon veel spreken over het zelf aangedragen thema woningbouw (“We gaan tien steden bouwen”), en overschaduwde daarmee de (ook ooit zelf uitgeroepen) status van D66 als ‘onderwijspartij’ uit het verleden. Als de journalistiek zo’n door een politicus zelfgekozen thema al te makkelijk de ruimte geeft, kan dat leiden tot het kritiekloos laten doorpraten van een gast; de Ombudsman schreef al eens eerder over hoe een gesprek een doorgeefluik kan worden.

Aanpak is niet hetzelfde als inhoud

Naast data-analyse en eigen waarneming hebben we dus ook nog opmerkingen bekeken van het publiek dat zich bij ons meldde over de inhoud van de berichtgeving. Dat gebeurde maar relatief weinig overigens. Het publiek maakte zich toch allereerst druk over de veronderstelde onder- of oververtegenwoordiging van bepaalde partijen en daarmee van hun standpunten; we schreven er in eerdere artikelen al over. Het blijft lastig uit te leggen dat wat men meende te zien niet altijd strookt met de harde cijfers van de onderzoekers, op de ondervertegenwoordiging van de kleine partijen na.

De aanpak en inhoud van interviews en gesprekken kregen wel enige publieksaandacht. “In uw analyse wordt de teneur van een gesprek niet meegenomen,” schreef een lezer ons naar aanleiding van dat artikel over welke politici in welke programma’s aan bod kwamen. “Beste Ombudsman: Analyseer ook op de inhoud!” Letterlijk betekent ‘teneur’ hetzelfde als ‘inhoud’, ‘strekking’ of ‘bedoeling’. Maar mailers gebruikten het woord vooral om de toon van berichtgeving of gesprekken te beschrijven.

Zo werd met name de talkshows een in toon negatieve en daardoor weinig inhoudelijke benadering van lijsttrekker Timmermans van GL-PvdA verweten. Hij zou het volgens presentatoren en gasten niet goed doen in de peilingen, hij zou te ver af staan van wat mensen bezig zou houden. En dat regelmatig zonder mogelijkheid tot weerwoord of zonder veel aandacht voor de inhoudelijke keuzes van Timmermans’ partij. De diverse talkshows werden dan op een hoop geveegd. “Dat hij nog best wel vaak genoemd werd, ook bij de "commerciëlen", is in uw analyse niet met een positieve dan wel negatieve teneur beoordeeld,” schreef een kijker. En dat klopt: als de onderzoekers of wij telden, maakten we daarin geen onderscheid. Kijkers deden dat wel. “In de zin: "Als het maar niet Timmermans wordt" is hij genoemd, maar dat zal hem geen stemmen hebben opgeleverd,” stelde een mail aan ons.

Screenshot van Café Kockelmann

Het is niet de taak van de journalistiek om stemmen te verzorgen, voor welke partij dan ook. Net zo min is het de rol om partijen of lijsttrekkers af te rekenen op niet-journalistiek relevante criteria (zoals camerageniek zijn, of aardig, of grappig). Het moet in journalistieke producties gaan om het informeren van het publiek, ook in campagnetijd. Kritische focus op de inhoud zou dan leidend moeten zijn. Bij de publieke omroepen pluriform, zodat de vele politieke kleuren aan bod kunnen komen. Wat overigens iets anders is dan allemaal evenveel. 

De omvang van de campagneberichtgeving verhindert ons het systematisch onderzoeken van de toon van gesprekken. Maar belangrijker: het is een hachelijke want nogal persoonlijke onderneming. Wat de ene kijker een terecht kritische toon vindt, klinkt voor de andere luisteraar als het affakkelen van een lijsttrekker. Op persoonlijke lezingen kan de Ombudsman geen onderzoek bouwen. Dan krijgt berichtgevingsanalyse een sterk interpretatief karakter. En daar hebben we ons verre van te houden.

Slotsom

De data laten zien dat de publieke omroepen inhoudelijk een breed palet aan thema's hebben aangeboden, met politiek nieuws, economie en immigratie als te verwachten zwaargewichten. Tegelijkertijd toont eigen waarneming een hardnekkige neiging om de campagne als wedstrijd te zien. Peilingen domineerden de slotfase, coalitierekensommen overschaduwden inhoudelijke stellingnames.

Dat is geen uniek Nederlands fenomeen, en evenmin nieuw – maar het blijft een journalistieke keuze. De ruimte die redacties hebben om thema's te agenderen werd slechts nu en dan benut voor onderwerpen als defensie, zorg of financiën. Terwijl die bij de formatie die volgde direct centraal stonden. Of dat een gemiste kans was voor de democratische informatiefunctie van de journalistiek, is een vraag die de Ombudsman niet kan beantwoorden – maar wel wil blijven stellen.

 

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 1: inleiding

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 2: wie zat waar bij de talkshows?

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 3: politieke podcasts

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 4: wie zag je in de nieuws- en actualiteitenprogramma's?

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 5: politieke programma's zoeken aandacht van jongeren