Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 5: politieke programma's zoeken aandacht van jongeren

Zowel politici als programmamakers breken zich er het hoofd over: hoe maken we politiek begrijpelijk en relevant voor jongeren? Team Ombudsman blikt terug op programma’s, podcasts en online formats die specifiek voor deze jonge kijkers, lezers en luisteraars werden gemaakt. Welke partijen en onderwerpen kwamen aan bod? Hoeveel jongeren bereikten ze en wat hadden programma's jongeren te bieden? 

Omroepen krijgen in ons omroepbestel op verschillende manieren ruimte om programma’s te maken voor het publiek, en dus ook voor het jongere deel daarvan. De NPO categoriseert 18- tot 34-jarigen als jongeren. De ledenomroepen moeten een bepaalde maatschappelijke stroming vertegenwoordigen. De taakomroepen hebben de opdracht om onafhankelijke nieuwsvoorziening en achtergrondinformatie te verzorgen. Deze verschillende taken kan je terugzien in de keuzes die de omroepen maakten om de jonge stemmer te bereiken. 

Ledenomroepen

Meerdere ledenomroepen creëerden speciale verkiezingscontent voor jongeren.  In WTF moet ik stemmen?- stemadvies op maat voor zwevende jongeren (BNNVARA) gaven politieke kenners aan de hand van stellingen aan zwevende jongeren het advies welke partij het meest overeenkomt met hun voorkeuren. In Politiek Exposed (WNL) legden de presentator en een politiek expert slimme trucs van politici uit. En een jongerenpanel besprak hoe influencers lijsttrekkers uitdaagden in een aantal opdrachten en ze gaven hun mening over hoe politici invloed uitoefenen. Op de instagrampagina van Human Rewind werden in drie video's sociale mediastrategieën van politici uitgelegd. Strategieën zoals het gebruik van persoonlijke verhalen, interactieve content, conflict en humor kwamen aan bod. Basisprincipes van verkiezingen werden in video’s van ongeveer één minuut uitgelegd bij To the Point(er) (KRO-NCRV) aan een nog jonger publiek: kinderen die nog te jong zijn om te stemmen, maar wél nieuwsgierig zijn naar hoe verkiezingen verlopen.

In Knockout Champs vs De Verkiezingen (BNNVARA) werden politieke thema’s dan weer in humor verpakt. Op hoe politieke thema's grappig werden gemaakt, gaan we later in. Jongeren gingen zelf met politici in debat bij het Pointer Verkiezingsdebat van KRO-NCRV en Omroep Zwart. In de podcast van De Marker - Over Morgen (BNNVARA) werden zes politici geïnterviewd die enigszins tot zeer sterk aansluiten bij de politieke kleur van de omroep: de lijsttrekkers van ChristenUnie, D66, SP, Bij1 en Volt en de nummer twee op de lijst van de PvdA-GroenLinks. 

Taakomroepen

De NOS wil, als taakomroep met de opdracht om een zo breed mogelijk publiek te dienen, ook jongeren bereiken. Zo zorgde NOS op 3 net als bij eerdere verkiezingen weer voor een uitgebreide explainervideo over de politieke partijen op YouTube. 15 partijen kwamen aan bod, omdat zij 1 zetel hadden of daar volgens de peilingen serieuze kans op maakten. Dit waren PVV, Volt, FvD, BBB, D66, CDA, VVD, SGP, ChristenUnie, JA21, GroenLinks-PvdA, PvdD, Denk, SP, NSC. NOS op 3 gaf een korte uitleg over de partij, de lijsttrekker, het verkiezingsprogramma en de peilingen. Maar de redactie focuste vooral op wat echt nieuw was sinds de afgelopen twee jaar. Tussendoor zaten ook video’s over het stemgedrag van de partijen in de kamer, de stemwijzers en de overige kleine partijen. Samen met 3FM maakte NOS op 3 de podcast Lang verhaal kort, waarin veel politieke thema's besproken werden volgens het concept: 1 onderwerp in 5 minuten.

Screenshot van NOS op 3 explainervideo over de politieke partijen

Op 29 oktober ging NOS Stories meerdere keren live op TikTok, Instagram en YouTube om de uitslagenavond te duiden voor jongeren. Ze gaven de voorlopige uitslagen, reacties van politici en jongeren konden via de chat vragen stellen en meepraten. Het verkiezingsavondprogramma voor jongeren werd dus interactiever gemaakt dan dat voor oudere generaties, die de uitslagenavond vooral op televisie volgen zonder de mogelijkheid mee te praten.

Radio

Op de radio vonden jongeren ook campagneverslaggeving die op hen gericht was. Bij de FunX Verkiezingsspecial op 22 oktober werden lijsttrekkers en kandidaten van diverse politieke partijen bevraagd door presentator Annelijn Oviawe en Maxence Vrede. Vrede was erbij, omdat zij naast haar studie bestuurskunde middelbare scholieren rondleidde door de Eerste- en Tweede Kamer. De presentator vertelde dat FunX alle partijen had uitgenodigd die in de kamer zitten of hebben gezeten, maar dat een aantal partijen niet aanwezig kon of wilde zijn. De lijsttrekkers van de SP, Volt, DENK, FVD en Bij1 schoven aan, en van D66, GroenLinks-PvdA en PvdD kwamen kandidaten die wat lager op hun lijst stonden. In de live radioshow van FunX en 3FM op de verkiezingsochtend gingen de presentatoren met jongeren zelf in gesprek.

Waar ging het over bij jongeren?

Bij debatten voor jongeren stonden onderwerpen centraal die voor deze leeftijdsgroep van 18 tot 34-jarigen bepalend zijn. Zo richtte het Pointer Verkiezingsdebat van KRO-NCRV en Omroep Zwart zich op de thema’s woningmarkt, inkomen en klimaat. Ook Israël-Gaza kwam aan bod. Dezelfde thema’s waren de meest besproken onderwerpen in de podcast van De Marker met de titel Over Morgen. Daarnaast sprak men daar over migratie, maar een stuk minder vaak dan in andere podcasts die zich niet per se op jongeren focussen. Bij Over Morgen kwam het pas op plek vier (na Gaza, bestaanszekerheid en wonen). In deze podcast was er veel aandacht voor de NAVO en voor de manier waarop campagne gevoerd wordt. In de interviews bij FunX kwamen vergelijkbare onderwerpen aan bod: woningtekort, bestaanszekerheid, migratie en Israël-Palestina. Daarnaast werd er gewezen op het lage vertrouwen in de politiek. De presentatoren haalden aan dat nog maar vier procent van de Nederlanders vertrouwen heeft in de politiek.

Screenshot van het Pointer Verkiezingsdebat van KRO-NCRV en Omroep Zwart

In jongerenformats legden presentatoren, politieke kenners of politici vaak uit hoe de politiek werkt. Op zich niet gek: voor jongeren is het misschien wel de eerste keer dat ze naar de stembus mogen. Zo werd er bij de andere podcast voor jonge stemmers Lang Verhaal Kort naast de wooncrisis aandacht besteed aan campagnevoering, verkiezingsprogramma's, peilingen, verkiezingsdebatten en de zwevende kiezer. De TikTok-serie To the Point(er) van KRO-NCRV bracht politieke processen rondom de verkiezingen bij kinderen die nog te jong zijn om te stemmen. 

Toen NOS Stories meerdere keren live ging op de uitslagenavond legden een politiek redacteur en een politicoloog processen rondom stemmen, campagnevoeren en coalitievorming uit. Human Rewind wil op Instagram sowieso context bieden omdat veel jongeren hun nieuws halen van sociale media, en dat deden ze ook deze verkiezingscampagne. In drie video’s ontleedden ze bijvoorbeeld de sociale mediastrategieën van politici met Sanne Kruikemeier, hoogleraar Digitale Media en Samenleving aan de Wageningen Universiteit. Zij legde bijvoorbeeld uit: “Wat heel veel politici doen is echt een stem en gezicht geven aan de politiek. Dat doen ze bijvoorbeeld door meer te vertellen over hun privé-leven. We weten gewoon uit onderzoek dat mensen daar echt wel van houden.” 

Volgens Kruikemeier mikken politici bij hun video's ook op interactie met de kijkers. Conflict en humor zijn twee strategieën die Kruikemeier veel ziet terugkomen. Daarnaast bespreekt ze de manier waarop politici de dynamiek tussen de socials en de traditionele media proberen te benutten: “We weten uit het wetenschappelijk onderzoek dat als je meer populariteit hebt op sociale media, dat je ook meer populariteit hebt in traditionele media en dat dat weer een soort spiraal van aandacht teweegbrengt.”

Bij de serie Politiek Exposed (WNL) werden politici ondervraagd over hoe zij de publieke opinie proberen te beïnvloeden. Bijvoorbeeld hoe angst en tegenstellingen worden ingezet om mensen te overtuigen, hoe politici met framing problemen op verschillende manieren beschrijven en hoe belangrijk timing en taal zijn.

Humor speelde in veel jongerenformats een belangrijke rol om politiek aantrekkelijk te maken. De TikTok-serie To the Point(er) combineerde uitleg met grappen. Daar schreef de hoofdredacteur van KRO-NCRV René Sommer over: “Kinderen kan je echt wel interesseren voor onderwerpen die niet direct in hun straatje lijken te passen, zoals de politiek. Het gaat erom hoe je het ze vertelt. Zo’n belangrijk moment als de landelijke verkiezingen kunnen we met To the Point(er) ook voor de jongste mediagebruikers interessant maken.’’ De comedybattle Knockout Champs van BNNVARA maakte ook een verkiezingsspecial, want, zoals de presentatoren zeiden, “als er iets fucking grappig is, dan is het wel de Nederlandse politiek.”

Stapje verder voor jongeren

Programma’s voor jongeren vroegen opmerkelijkere dingen aan politici, en politici willen een stuk verder gaan om de aandacht van jongeren te trekken. Zo gingen politici challenges aan met influencers in Politiek Exposed. Met een frame-battle toonden Rob Jetten, Joost Eerdmans, Jimmy Dijk en Dilan Yeşilgöz hoe ze op verschillende manieren een boodschap inkaderen om de beleving van mensen te beïnvloeden. Voorbeelden zijn zowel een probleem als een oplossing noemen, of een persoonlijk verhaal vertellen. Caroline van der Plas, Laurens Dassen en Henri Bontenbal deden de emo-booster challenge, waarbij ze een stuk uit hun partijprogramma in verschillende emoties moesten voordragen. En in een luchtige knipoog naar Mark Ruttes fietstochten mochten de politici zelfs op een hometrainer-met-appel laten zien hoe ‘gewoon’ ze zijn. Caroline van der Plas en Henri Bontenbal sputterden tegen, Laurens Dassen klom er wel op.

De fractieleider van Volt en Jimmy Dijk van de SP kwamen ook opdraven als “punching bag”, het mikpunt, van de grappen bij Knockout Champs vs De Verkiezingen, en ook als grappenmaker in dat programma. Zo kreeg de fractieleider van SP naar zijn hoofd: “Jimmy, ik weet dat je met de SP de kloof tussen burger en politiek wilt verkleinen, toch? Maar kan je alsjeblieft ophouden mijn zusje van 12 te appen?” En over Laurens Dassen: “Laurens Dassen is zo pro-abortus, hij neukt z'n hoeren zonder condoom.” Op zijn zachtst gezegd was er geen ander programma waar politici zich zo lieten aanspreken.

Screenshot van Knockout Champs vs De Verkiezingen van BNNVARA

Interesse

Onderzoekers van de NPO-afdeling Publieksinzichten keken voor ons naar de kijkcijfers van programma's. Het Pointer Verkiezingsdebat van KRO-NCRV en Omroep Zwart werd door 860.000 kijkers minimaal vijf minuten gevolgd, dat is inclusief de kijkers die het tot 28 oktober terugkeken. Via NPO Start had Politiek Exposed 37.630 views tussen 1 september en 20 oktober. Programma Knockout Champs vs De Verkiezingen had in dezelfde tijdspanne 200.000 views. 

NPO Publieksinzichten hielp ons dus bij het verzamelen van het bereik van programma’s onder jongeren. Maar het is goed om daarbij wel op te merken dat er haken en ogen aanzitten. Zo zou je graag willen weten hoe de belangstelling voor politieke berichtgeving zich bij jongeren ontwikkelt, zeker nu we zo kort na elkaar een aantal verkiezingen hebben gehad. “Je zou idealiter willen vergelijken met de vorige Tweede Kamerverkiezingen,” liet NPO Publieksinzichten ons weten, “maar daarover zijn destijds niet op dit detailniveau bereik cijfers gerapporteerd.” Mogelijk zijn de cijfers van deze verkiezingen het begin van een bruikbare nieuwe traditie.

Ook ontvingen we van hen een aantal kijkcijfers op sociale media. De politieke video's van Human Rewind kregen op Instagram tussen 1 september en 20 oktober 42.000 views. De stemadvies-video's van BNNVARA hadden op YouTube bij elkaar tussen 1 september en 20 oktober 30.083 views. De verkiezingsitems van de NOS bereikten online miljoenen mensen. Zo behaalden de video's van NOS op 3 5,2 miljoen views, terwijl NOS Stories via Instagram bijna 8 miljoen views noteerde tussen 1 september en 20 oktober.

Volgens het Nationaal Mediaonderzoek had de podcast Over Morgen van De Marker in de periode van oktober wekelijks 1.748 downloads. Lang verhaal kort had in september wekelijks 52.266 downloads en in oktober, de echte campagnemaand, 59.302 wekelijkse downloads. 

De live radioshow van FunX en 3FM op de verkiezingsochtend had 157.000 luisteraars die tijdens deze uitzending ten minste 1 minuut hebben geluisterd. Luistercijfers van de FunX Verkiezingsspecial zijn er helaas niet, omdat FunX niet in het NMO wordt meegenomen. Van de live radioshow op verkiezingsochtend zijn wel luistercijfers beschikbaar omdat de radiozender hier samenwerkte met 3FM. 

Om interesse van het publiek te meten, kijken we vaak naar bereik. Helaas is het lastig om het bereik van de verschillende typen berichtgeving met elkaar te vergelijken, zeggen de mensen van de NPO. “Kijkdichtheid is wat anders dan een view (VoD) of een download (podcast). De kijk- en luistercijfers worden verzameld op basis van een voor Nederland representatief panel. Views (VoD) en downloads zijn ip-tellingen van servers. Om een voorbeeld te geven, een bepaalde video op NPO Start kan door 1 persoon op meerdere apparaten meerdere keren bekeken worden. Elke start door een apparaat wordt geregistreerd als een view of download. Zo kan 1 persoon voor een heel aantal views van een video zorgen” Waarom dan toch deze cijfers verzamelen, vroeg de Ombudsman? “Wij zien het vooral als een 0-meting en trekken er de conclusie uit dat in het huidige medialandschap tv-uitzendingen nog verreweg dominant zijn als het gaat om het verslaan van de verkiezingen,” gaf de NPO aan. En dat is uiteraard interessant te weten, ook voor de Ombudsman.

Naast de kijk- en luistercijfers, wezen de onderzoekers op resultaten van het NPO-panelonderzoek over campagneverslaggeving. Daaruit bleek dat jongeren weliswaar iets minder geïnteresseerd zijn in de verslaggeving van de verkiezingscampagne dan ouderen, maar dat de media nog steeds een belangrijke bron zijn voor het bepalen van hun stemkeuze. Jongeren geven aan dat de media zelfs belangrijker zijn dan verkiezingsprogramma’s, stemwijzers en gesprekken over de verkiezingen met gelijkgestemden. Jongeren volgden de verkiezingen via verschillende mediumtypen. Maar televisie en online nieuwsplatforms zoals NOS.nl en Nu.nl bleven ook bij deze leeftijdsgroep de favorieten.

 Uit de publieksevaluatie mediaverslag Tweede Kamerverkiezingen 2025

Conclusie

Verschillende omroepen spanden zich in om politiek begrijpelijk en relevant te maken voor jonge kiezers. Dat deden zij in allerlei vormen: met video's van een minuut op sociale media, langere explainers, televisiedebatten, series, comedybattles, podcasts en radioshows.

In deze jongerenformats werd vaak uitgelegd hoe de politiek werkt, en werd humor toegepast om politiek aantrekkelijker te maken. Politici leken harder hun best te doen om de interesse van deze generatie op te wekken: van challenges aangaan met influencers tot aan het mikpunt van de grappen of zelf grappenmaker zijn. 

Naast de humor en politieke uitleg was er ook aandacht voor inhoudelijke onderwerpen. Centraal stonden thema's die voor deze leeftijdsgroep bepalend zijn, zoals de woningmarkt, inkomen, migratie, Israël-Gaza en het klimaat.

Bij humoristische politieke formats kan de vraag rijzen wanneer iets een grap is of serieus genomen moet worden. In journalistieke programma's hoort een scheiding tussen feiten, beweringen en meningen gemaakt te worden, de Code Journalistiek Handelen schrijft dat voor. Dat is vaak al lastig genoeg. Het wordt nog complexer als er genregrenzen overschreden worden: wat is journalistiek en wat is satire? En hoewel jongeren handig en zelfbewust lijken in het navigeren hiertussen, moeten we de mediawijsheid van jongeren ook beter niet te veel óverschatten. Hóe de creatieve makers dit duidelijk kunnen maken, schrijft de Ombudsman niet voor, maar dát ze iets moeten, lijkt wel duidelijk. Hóe de makers dit duidelijk kunnen maken, schrijft de Ombudsman niet voor. Maar dat het goed is er hun creatieve hoofd eens over te breken, is wel duidelijk.

Bij bepaalde programma's werden politici uitgenodigd die enigszins tot sterk overeenkwamen met de signatuur van de verantwoordelijke omroep. Omroepen met leden mogen zo'n selectie maken, bijvoorbeeld om het geluid dat past bij hun achterban te laten horen. Maar transparantie daarover is aan te raden. Anders kunnen mensen denken dat andere politici zonder reden worden uitgesloten.

Wat betreft het bereiken van jongeren valt vooral het grote online bereik van de NOS op. Bij elkaar bereikten alle politieke programma's van de publieke omroepen voor jongeren miljoenen mensen. Voor Team Ombudsman is het gissen of dit voornamelijk komt door de vorm van de programma's, de humor, de uitleg over politiek of de aandacht voor inhoudelijke onderwerpen die bij jongeren centraal staan. Wij zouden graag willen weten wat jongeren, maar ook de andere generaties, vinden van dit soort eigenschappen van programma's. Daarom zou de Ombudsman zeer voor een dergelijk onderzoek zijn.

Wat voor ons vaststaat is dat inhoudelijk de diepte in gaan cruciaal blijft. Uit NPO-panelonderzoek bleek namelijk dat jongeren media nog steeds zien als een belangrijke bron bij het bepalen van hun stemkeuze. Voor de omroepen blijft het dus de taak om de handschoen op te nemen en jongeren voldoende inhoudelijke informatie te geven om te kiezen welk bolletje ze rood kleuren in het stemhokje. 

 

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 1: Inleiding

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 2: Wie zat waar bij de talkshows?

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 3: Politieke podcasts

Tweede Kamerverkiezingen 2025. Deel 4: Wie zag je in de nieuws- en actualiteitenprogramma's?