Magere onderbouwing voor zware beschuldigingen

In de aflevering van de podcast waar de luisteraar over klaagt draait het om de onafhankelijkheid van de rechtspraak in Nederland. Het gaat daarbij om de rechter in twee omvangrijke klimaatzaken (Greenpeace 2025 en Bonaire 2026), maar ook over een rechter in migratiezaken. De onafhankelijkheid van deze laatste rechter wordt in twijfel getrokken vanwege zijn persoonlijke relatie met iemand van Amnesty International en omdat hij altijd in het voordeel van de asielzoeker zou besluiten (iets dat onderbouwd wordt door te verwijzen naar een bericht op X). Maar het startpunt van het gesprek, en ook de reden voor de klacht van de luisteraar, is specifiek wat er gezegd wordt over de rechter in de klimaatzaken.

Over die rechter zegt één van de presentatoren van de podcast dat ze op onderzoek is gegaan naar wat ze online over de rechter kon vinden. Zo zegt ze bijvoorbeeld: “Op LinkedIn kwam ik in ieder geval allerlei klimaatactivistische toestandjes tegen.” Vervolgens wordt gesteld dat de rechter zich op verkeerde rapporten zou hebben gebaseerd voor zijn uitspraken en bovendien een verkeerde interpretatie van die rapporten had gehad. Vervolgens refereert ze aan een video die ze op sociale media geplaatst had waar de nodige reacties op gekomen waren. Wat volgt is de kernvraag van de podcast: “Kan dit nou gewoon allemaal zomaar? Dit is toch, zo'n rechter hoort toch een beetje onafhankelijk zijn werk te doen, zou je denken?” 

Met die aanloop zit de rechter stevig in het verdachtenbankje. Dat de rechter verkeerde uitspraken heeft gedaan en dat (in elk geval deels) komt door zijn persoonlijke opvattingen lijkt voor de beide presentatoren van de podcast zonder twijfel waar. Ze vragen zich enkel nog af of dat allemaal eigenlijk wel mag. Voor de luisteraar die in de pen klom gingen ze echter in de podcast daarmee veel te kort door de bocht. Ook hij ging op onderzoek uit. “Ik kan niks vinden over klimaatactivisme en het lijkt me ook bijzonder onwaarschijnlijk voor een rechter,” schrijft de luisteraar in het bericht aan de Ombudsman.

De beschuldiging aan het adres van de rechter komt nog steviger tot uitdrukking in de tekst die gepubliceerd is als omschrijving van de podcast op de website van NPO Radio 1. Hier staat: “De aanleiding is een rechter die zich openlijk profileert als klimaatactivist en toch uitspraken doet in rechtszaken over klimaat en stikstof. Vorige week oordeelde hij nog dat de Nederlandse staat onvoldoende zou doen om Bonaire te beschermen tegen klimaatverandering. Dezelfde rechter veroordeelde vorig jaar de Nederlandse staat in een stikstofzaak van Greenpeace en legde zelfs een dwangsom op. In beide rechtszaken gebruikte deze rechter ook nog eens stukken van Greenpeace om zijn vonnis te onderbouwen. Hoe kan dit in Nederland? En hoe komen we ooit van het stikstofslot af als rechters structureel de kant van klimaatactivisten kiezen?” 

Het roept de vraag op wat nu daadwerkelijk de onderbouwing is voor de beschuldiging aan het adres van de rechter. In de Code Journalistiek Handelen is één van de basisregels “Omroepmedewerkers berichten waarheidsgetrouw, de informatie klopt. De producties zijn controleerbaar en worden gecheckt.” Wat er beweerd wordt door de presentator moet dus te checken zijn. Ze verwijst echter enkel naar het LinkedIn-account van de rechter, maar deelt niet met het publiek wat hij daar dan precies gezegd zou hebben. Ook verwijst ze naar een video die ze gemaakt heeft, maar ook wat daar gezegd wordt of waar die video te zien is, wordt in het midden gelaten. Er wordt enkel gezegd dat hij "lekker opgepikt” werd op X.

Een zoektocht naar onderbouwing

Het publiek van de podcast moet dus zelf maar op zoek gaan naar de onderbouwing. Want ook in de rest van het gesprek dat gaat over het belang van onafhankelijke rechtspraak wordt niet gedeeld waarop de beschuldigingen gebaseerd zijn. Naar aanleiding van de klacht van de luisteraar stuurt de omroep de video waar de presentator naar verwees. Die wordt dus enkel gedeeld met de klager (en de Ombudsman in CC) maar niet met de rest van het publiek.

In de begeleidende tekst vanuit de omroep wordt bovendien iets meer verteld over de genoemde LinkedIn-berichten: “In de uitzending is in een journalistiek opiniërende context benoemd dat de betreffende rechter, die Greenpeace eerder gelijk gaf in een stikstofzaak, zich op LinkedIn heeft uitgelaten over klimaatkwesties en zijn netwerk heeft opgeroepen een klimaatpetitie te ondertekenen. Deze verwijzing naar publiek toegankelijke LinkedIn-berichten is ingebracht als onderdeel van een bredere journalistieke discussie over rechterlijke onafhankelijkheid.” 

De video die de omroep stuurt aan de luisteraar is gemaakt door de presentator van de podcast. In deze video stelt ze het nog scherper. Haar eerste woorden in die video zijn: “Die man is gewoon een klimaat-activist. En dat mag voor mij. Maar hij is ook rechter. En hij doet hele omstreden uitspraken op het gebied van klimaat, waar die heel Nederland, het hele land, mee vast weet te leggen.” In de video zitten ook de twee LinkedIn-berichten van de rechter waar het allemaal om draait. Hier zegt de presentator zelf over: “Die rechter zit op LinkedIn en die zet op LinkedIn juichende berichtjes neer dat hij de petitie heeft getekend. Stop het financieren van de klimaatcrisis. De oproep aan het ABP, het pensioenfonds voor ambtenaren. Dus aan allerlei Extinction Rebellion acties doet deze meneer mee.”

Het is op zijn minst ongelukkig te noemen dat de onderbouwing voor de beschuldigingen in een podcast van de publieke omroep gevonden moeten worden in een externe video waar niet meteen aan gelinkt wordt. Enkel de klagende luisteraar kreeg de onderbouwing toegezonden. De overige luisteraars moesten zelf maar op zoek gaan. Daarmee doet de podcast haar luisteraars wat betreft de Code Journalistiek Handelen te kort.

Twee berichten

Dan nog kort over de onderbouwing zelf. Het draait, zoals hierboven al gezegd, om twee LinkedIn- berichten van de rechter. Het ene is een bericht van 4 jaar geleden waarin de rechter deelt dat hij een petitie ondertekend heeft. Dat bericht gaat vergezeld van de tekst "gedaan!”. Het andere LinkedIn bericht waarnaar verwezen wordt is van 9 maanden geleden en betreft een reactie op een artikel in Trouw waar over de positieve kanten van klimaatverandering wordt geschreven. De rechter reageert daarop met dat hij liever iets koeler en stabieler weer wil (zie screenshots).

Kun je op basis van twee LinkedIn-berichten, verspreid over 4 jaar, de conclusie trekken dat iemand klimaatactivist is? Dat werd wel gedaan in de losse video. Sterker nog, daar werd de rechter zelfs in de schoenen geschoven dat hij aan “allerlei Extinction Rebellion acties” mee zou doen. De Ombudsman kan die redenering niet volgen. Vooral de link met Extinction Rebellion wordt niet daadwerkelijk bewezen. In de podcast Op Z'n Kop? verwoordt de presentator het iets voorzichtiger. Daar heeft ze het over “klimaatactivistische toestandjes” die ze tegenkwam op LinkedIn. Ook hiervoor geldt dat de bewijsvoering op zijn best vrij mager is. Het rechtvaardigt in elk geval niet de begeleidende tekst op de website bij de podcast. Daar wordt gesteld dat de rechter zich openlijk profileert als klimaatactivist. Dit valt niet te onderbouwen met deze twee LinkedIn-berichten.

De onderbouwing van het stempel ‘klimaatactivist’ is dus gebrekkig. Dat die onderbouwing niet openbaar gedeeld werd, is erger. Nu was het voor het publiek niet mogelijk om zelf een inschatting te maken van de ernst van wat de presentator van deze podcast beweerde. De omroep noemt wat er gezegd wordt een "journalistiek opiniërende context”, waarmee ze aangeeft dat de eigen mening sterk aanwezig is. Dat maakt uiteindelijk voor de noodzaak tot onderbouwing van dit soort beschuldigingen niet uit. De presentator heeft hier wel degelijk een steek laten vallen en het zou goed zijn als ze daar publiekelijk op terug komt.

Vooral ook om wat ze over de klacht van de luisteraar zei in de volgende aflevering van de podcast. In aflevering 227 zegt ze, nadat ze kort de klacht besproken heeft, namelijk het volgende: “Dus ja, het enige wat ik dus teruggestuurd heb op deze klacht is ha ha ha ha ha ha ha. Ik ga dit natuurlijk niet serieus nemen. Ik bedoel, die ombudsman, die betalen wij met z'n allen. Dus dat ga ik niet doen.”

Deze reactie van de podcastmaker is niet verstuurd aan de Ombudsman en ook niet aan de klager. Dat betekent dat ze hier het publiek op het verkeerde been zet omdat ze dit antwoord enkel heeft verstuurd aan de omroep die haar podcast uitzendt. Ze geeft met deze reactie aan de ethische afspraken die de omroepen zelf met elkaar gemaakt hebben niet serieus te nemen. Daarmee beschadigt ze de omroep die haar podcast mogelijk maakt en de publieke omroep in zijn geheel. De ethische afspraken zijn er om het publiek te laten zien dat je je werk serieus neemt en het publiek serieus neemt. Doe je dat niet, dan is er ook geen enkele reden voor het publiek om dat wat je zegt te vertrouwen. Het zou goed zijn als de omroep in gesprek gaat met de podcastmaker om duidelijk te maken wat er volgens de code van een journalist bij de publieke omroepen verwacht wordt. 

Conclusie

Dat het in twijfel trekken van de onafhankelijkheid van de rechtsspraak een gevoelig onderwerp is, blijkt uit tal van stukken die daar de afgelopen jaren over geschreven zijn. Het is immers een belangrijke pijler van onze democratie. Dat betekent niet dat het per definitie niet besproken mag worden. Wel betekent het dat je zorgvuldig moet zijn in je onderbouwing van je beweringen hierover. Het slechts doen van suggesties op basis van een enkele opmerking op sociale media is een heel magere onderbouwing voor een stevige uitspraak, maar schadelijker is dat de onderbouwing zelfs niet (of slechts zeer beperkt) gedeeld wordt met het publiek.

De beschuldiging die wordt gedaan aan het adres van de rechter mist bovendien nog een essentieel element: wederhoor. De rechter wordt verdacht gemaakt, maar krijgt niet de mogelijkheid om zich te verdedigen. Nu werd aanvankelijk door de presentator ook niet de naam van de specifieke rechter genoemd. Maar doordat wel de twee rechtszaken worden genoemd waar het in dit geval om draait, is het niet moeilijk om voor het publiek te achterhalen wie hier onderwerp van gesprek is. Van een journalistieke podcast mag ook op dit vlak meer verwacht worden.