Tweede Kamerverkiezingen Deel 4: Wie zag je in de nieuws- en actualiteiten programma’s?

De Ombudsman blikt na elke verkiezingsronde terug op de berichtgeving bij de publieke omroepen tijdens en over de campagnes. Dat doen we nu voor de zesde keer. En in de loop der jaren lijkt er een verschil te groeien tussen dat wat praatprogramma’s doen in zo’n campagne en dat waarop nieuws- en actualiteitenprogramma’s focussen. Ditmaal hebben we de analyses van de beide programmatypes dus maar eens losgetrokken. 

In dit artikel bekijken we welke politici en partijen aan het woord kwamen in de nieuws- en achtergrondprogramma’s NOS Journaal van 20 uur, Nieuwsuur en EenVandaag. Dit zijn programma’s die door hun formele taak of brede taakopvatting in hun aanpak mogelijk andere keuzes zullen maken dan opiniërende (praat)programma’s. Niet alleen in campagnetijd overigens, maar daar richten we ons nu dus wel op. We gaven in een eerder artikel al inzicht in de keuzes van talkshows voor sprekers en partijen, en er zal nog een analyse van de inhoud van de talkshows versus de nieuws- en actualiteitenprogramma’s volgen.  

NOS Journaal van 20 uur 

Binnen het omroepbestel hebben de taakomroepen NOS en NTR op journalistiek vlak een andere opdracht dan de ledenomroepen: het verzorgen van nieuws en achtergrondinformatie voor een breed publiek. NOS Nieuws doet dan om te beginnen wat wel ‘eerstelijns nieuwsberichtgeving’ wordt genoemd: dagelijkse verslaggeving over wat er gebeurt in de wereld, dus ook in verkiezingscampagnes.  

Daarin is ruimte voor allerlei politiek nieuwswaardige zaken: de presentatie of doorrekening (en daarmee de inhoud) van verkiezingsprogramma’s, het volgen van lijsttrekkers op campagne, in debatten of op locatie. En voor eventuele uitglijders of voor een interessante peiling van derden (men peilt zelf niet). NOS Nieuws voorziet dat nieuws ook van context. In het NOS Journaal van 20 uur gebeurde dat tijdens de campagne in gesprekken met de collega’s op de Haagse redactie die door het jaar heen de politiek volgen en duiden.  

Het is niet de opzet van het NOS Journaal om de agenda van de campagne te zetten, wel om toelichting te geven op wat er op een campagnedag gebeurt, op dat wat nieuwswaardig is. Dat raakte naar mate de campagne vorderde meer gefocust op het wedstrijdelement dat verkiezingen ook hebben: het gaat om winnen of verliezen. Partijen die veranderen in de kiezersgunst of over wie anderen het veel hebben, komen zo meer aan bod dan partijen die nog heel inhoudelijk onderwerpen op het netvlies van de kiezer willen krijgen. We zullen in een apart artikel via een inhoudsanalyse bekijken hoe groot die rol van de politiek zélf als nieuwsonderwerp werd. 

Nieuwsuur 

Nieuwsuur (NTR-NOS) verzorgde op televisie zoals ook in eerdere campagnes een serie één-op-één interviews met lijsttrekkers. De redactie legde de selectie als volgt uit: “Voor de verkiezingsuitzendingen heeft Nieuwsuur negen partijen uitgenodigd op basis van het gemiddelde tussen het aantal huidige Kamerzetels en prognoses in de Peilingwijzer.” Acht partijen deden mee, de PVV sloeg – zoals bij eerdere campagnes, met uitzondering van die van 2023 – de uitnodiging af. Naast de presentatoren stelden twee politiek duiders en een econoom-journalist vragen op basis van de verkiezingsprogramma’s, met soms nog een korte quote in een video. De uitzendingen werden afgesloten met een nogal lichtvoetig spelletje ‘wie wil met wie’ zoals dat in 2023 ook werd gespeeld. 

De aanpak zorgde voor zeer inhoudelijke gesprekken, veel achtergrondinformatie over verkiezingsprogramma’s en duiding van politieke strategieën, en meermaals ook voor verrassend nieuws. Zo bleek bijvoorbeeld JA21 andere cijfers aangeleverd te hebben voor de financiële doorrekening dan de plannen in het verkiezingsprogramma zelf vermeldden. PvdA-lijsttrekker Timmermans werd vanuit Spanje tegengesproken op zijn claims over de succesvolle Spaanse migratie-aanpak. En CDA-voorman Bontenbal liet zich in de uitzending opvallend uit over de vrijheid van onderwijs versus het verbod op discriminatie; na stevige kritiek moest hij dit een dag later alweer ‘balend’ nuanceren.  

Daarnaast maakte Nieuwsuur nog enkele video’s die verkiezingsprogramma’s en partijstandpunten vergeleken op bepaalde thema’s, bijvoorbeeld Europa of (het ontbreken van  discussie over) het klimaat. Deze vonden een publiek op de website en via YouTube. 

Wie zocht naar een antwoord op de vraag hóe politici problemen zouden aanpakken of juist hoe ze dat de afgelopen kabinetsperiode hadden laten liggen, kon bij Nieuwsuur veel van zijn gading vinden. Waarbij het dan uiteraard heel jammer is dat sommige partijen zo’n inhoudelijk spervuur liever niet ondergaan. Maar het is aan de kijker (en uiteindelijk de kiezer) om dat van eventuele consequenties te voorzien.  

EenVandaag 

Ook EenVandaag (AVROTROS) richt zich in dagelijkse uitzendingen op achtergronden en duiding door verslaggeving, gesprekken en reportages, iets anders dan het aan een tafel (laten) voeren van een discussie. Dit is een programma van een zogenoemde ledenomroep waarin duidelijker vanuit de opvattingen van een bepaalde maatschappelijke stroming zou kunnen worden gewerkt. EenVandaag richt zich echter op een breed publiek. In de uitzendingen is regelmatig aandacht voor politieke peilingen op basis van het eigen opiniepanel. Dat was ook zo in campagnetijd.  

In sommige landen mag tijdens de laatste campagnedagen (of zelfs -weken) niet meer gepeild worden. De EenVandaag-hoofdredactie legde uit waarom dit programma dat wél bleef doen. De peilingen zouden toch wel gedaan worden, en nu kan het programma zorgen dat "betrouwbare informatie beschikbaar is voor een breed publiek. Zetelpeilingen zijn een manier om een trend te schetsen en controleren zo quotes en aannames en meningen van opiniemakers."  

De frequentie ging zelfs van één keer per maand naar één keer per week in de laatste maand. Door meer peilingnieuws te melden, nam inhoudelijk de aandacht voor het winnen of verliezen toe naarmate de campagne vorderde: op de website met soms wel drie artikelen per dag, in de uitzendingen in minuten. Te verklaren, zoals gezegd: verkiezingen hebben uiteindelijk winnaars en verliezers.  

EenVandaag verwerkte de inhoud in reportages die onder meer achtergrond gaven over wat kijkers aan de redactie meldden als de onderwerpen die hen interesseerden, bijvoorbeeld zorg of migratie.  EenVandaag heeft via de zogenoemde interactieredactie veel rechtstreeks contact met zijn publiek en doet zo onder meer verhaalideeën op. Dergelijke input van het publiek kreeg tijdens de campagne ook een plek in enkele items op YouTube. In het uitgebreide verkiezingsdossier op de website werd vervolgens onderscheid gemaakt in peilingnieuws, artikelen op basis van wat kijkers de redactie vroegen of uitleg over specifieke zaken. Wie terugkijkt, ziet dat er veel aandacht was voor de politiek zélf en dat die dus gaandeweg toenam: wie stijgt of daalt, wie wil straks met wie (of juist niet) en waarom.  

Traditiegetrouw werd twee dagen vóór de verkiezingsdag ook nog het EenVandaag Verkiezingsdebat gehouden voor een zaal vol studenten. Daaraan deden zes lijsttrekkers mee, volgens de hoofdredacteur gekozen op grond van “de zetelpeilingen, de belangrijkste thema's, vragen die er leven bij de kiezers en de standpunten van de diverse partijen hierover. Het is vooral een journalistieke keuze die moet leiden naar wat ons betreft het best denkbare debat dat kiezers kan helpen bij het bepalen van hun stemkeuze." Zoals gebruikelijk hield NOS Nieuws het slotdebat op de avond voor 29 oktober; we besteedden al aandacht aan wie er deelnam, in een ander artikel volgt nog inzicht in de inhoud van debatten. 

Wie er aan bod kwam 

Uiteraard wilden we voor de nieuws- en actualiteitenprogramma’s weten voor wie er aandacht was, wellicht zou hier verschil in keuzes zichtbaar zijn in vergelijking met de talkshows. We vroegen het de onderzoekers van de Erasmus Universiteit, lees een verantwoording van hun methodiek hier. 

De onderzoekers bekeken voor ons hoe voor de drie genoemde programma’s de vermelding van partijen en sprekers was, en hoe de gebruikte spreektijd werd verdeeld. In de volgorde zijn geen grote verschillen te zien met de talkshows. 

 

We lichten hier het dagelijkse NOS Journaal van 20 uur even apart uit, dit mede naar aanleiding van een kijker die klaagde over vermeende buitensporige aandacht voor het CDA: “De laatste maand kwam op de NOS-NPO de naam Bontenbal en het woord CDA ongeveer 15-20 x vaker voorbij dan Dijk van de SP terwijl beide partijen evenveel zetels in de kamer hebben. Sommige NPO-programma’s leken wel verkiezingsprogramma’s voor het CDA.”   

Wie telt, ziet dat het bij de NOS (of bij de andere twee programma’s in deze nieuwscategorie) niet letterlijk zo scheef was tussen CDA en SP als de klager veronderstelde. Maar er was wel degelijk meer aandacht. Nu is het op enig moment hebben van evenveel zetels geen criterium bij het besteden van aandacht aan een partij. 
Een opmars zoals het CDA die sinds de verkiezingen van 2023 maakte is dat wel, die is inherent nieuwswaardig. Datzelfde fenomeen zag je ook terug in de laatste dagen van de campagne rond de snelle stijging van D66. Bij Forum voor Democratie werd eenzelfde opmars opmerkelijk genoeg veel minder zichtbaar in het aantal vermeldingen, hetzelfde gold voor de ineenstorting van NSC. 

Dat de VVD en PVV zo veel in de nieuws- en actualiteitenprogramma’s genoemd werden, had uiteraard ook te maken met dat ze ook daadwerkelijk veel ín het nieuws waren. Onder meer sterk schommelende kiezersvoorkeur, felle kritiek op de VVD-lijsttrekker en bedreigingen van PVV-leider Wilders kregen vaak aandacht. Overigens: opnieuw grotendeels zaken die de interne politiek betroffen, en minder de verantwoording van al dan niet geleverd beleid of plannen voor de toekomst. We zullen het ook in het artikel over de inhoudsanalyse gaan zien.   

Hoeveel zendtijd kregen zij? 

Zie hier een overzicht van aantallen spreekbeurten van de lijsttrekkers (linker y-as, rode kolommen) en de lengte van hun spreektijd (rechter y-as, blauwe lijn). Dan blijken er wel enkele verschillen ten opzichte van de talkshows en debatten. Kijk bijvoorbeeld naar de BBB. De partij krijgt behoorlijk minder spreekbeurten én veel minder spreektijd. Dat kan toe te schrijven zijn aan het feit dat hier alleen naar lijsttrekkers is gekeken en bij de BBB ook veel aandacht uitging naar de nummer 2 op de lijst. 

Verder valt lijsttrekker van JA21 Eerdmans ten opzichte van de talkshows enigszins terug. En valt de relatief gelijke positie van PVV-lijsttrekker Wilders juist op, gezien het feit dat hij op een aantal campagnedagen niet in de studio’s verscheen vanwege bedreigingen. Dergelijk wegblijven is voor nieuws- en actualiteitenprogramma’s minder problematisch dan voor andere programma’s. Wegblijven levert namelijk op zich wel een nieuwsitem met (korte) quotes op, zie ook bijvoorbeeld het afzeggen van Volt voor een debat. Maar een lege stoel bij een debat, talkshow of interview draagt niet bij aan de hoeveelheid spreektijd. Daar bleek de PVV-leider wat betreft de talkshows van de publieke omroepen overigens ook helemaal niet aan te hechten. Hij had goed door daar niet aan tafel te hoeven zitten om toch ‘the talk of the town’ te zijn. Dat liet hij vrij aan het begin van de campagne al weten op sociale media in reactie op uitkomsten van de zogenoemde Politieke Schermtijdteller van het weekblad De Groene Amsterdammer. 

 

Een talkshow zou kunnen besluiten iemand die niet komt ook niet te bespreken (wat die programma’s overigens juist wel deden), maar een nieuwsprogramma kan dat niet zo snel doen. Niet zolang het (moeten) afzeggen zelf als nieuws gezien wordt. 

Klein is weinig zichtbaar 

Uit de data blijkt verder dat er – net als in de talkshows en debatten – in de nieuws- en actualiteitenprogramma’s niet alleen weinig óver kleinere partijen gesproken werd maar ook niet mét hen. Zelfs als je in de analyse meeneemt dat Nieuwsuur maar acht lijsttrekkers een volle uitzending gaf (wat niet zozeer het aantal spreekbeurten maar wel de hoeveelheid spreektijd kan vertekenen), dan zijn de kleinere partijen – op een enkele uitzondering zoals de SP na – opnieuw redelijk onzichtbaar. Dat kan in nieuws- en actualiteitenprogramma’s samenhangen met dat er weinig nieuws over partijen te melden was. Waar dat wel zo was – zoals bij de Partij voor de Dieren die enkele dagen voor de verkiezingsdag nog interne problemen had – kwam dat wel bij NOS Nieuws aan bod, maar niet altijd in de uitzendingen maar in online artikelen. 

Toch verwachten kijkers van de publieke omroepen onafhankelijke kritische  verslaggeving in de volle breedte, ook op tv. Een kijker mailde ons verdrietig: “Als politici niet hun uitgangspunten zelf kunnen verwoorden en duidelijk maken […], dan kan je als kiezer niet een oordeel vormen dat op feiten is gebaseerd.“ Dat is wellicht zo, maar het is met de veelheid aan platforms waarop partijen zich in deze tijd (kunnen) manifesteren niet altijd evident dat dat verwoorden in het avondjournaal moet plaatsvinden. Er is geen simpel ‘ja of nee’ als antwoord voor de kijker die ons vroeg: “Wat is de reden [dat] de “kleine” en straks belangrijke partijen voor het formeren, niet samen bij de grotere partijen aan mogen schuiven? Vindt u dat er zo recht wordt gedaan aan de landelijke kiezer?" Duidelijk is wel dat zendtijdgebrek niet altijd een uitleg is die tevredenstelt. 

Als de publieke omroep de claim wil blijven waarmaken dat je er het nieuws van alle kanten kunt vinden, dan moet er ook met het oog op de toekomst worden nagedacht over aandacht voor kleine en zeker ook onbekende of geheel nieuwe partijen. Politieke vernieuwing of verschuiving komt niet vanuit het niets, al lijkt dat bij sommige partijen wel zo en verdwijnen ze ook even snel weer in dat niets. Maar wie nieuwe spelers (te lang) negeert, doet zijn publiek tekort. 

Accentverschillen 

Kijkers mailen ons vaak dat ze ‘neutraal’ nieuws willen, want dat zou betrouwbaar zijn. Met name van de NOS wordt dit verwacht. Men stelt dan dat journalisten geen nieuwskeuzes moeten maken voor het publiek, dat al het nieuws gelijkwaardig is en dus evenveel aandacht moet krijgen. In campagnetijd wordt dat zo vertaald dat álle politici evenredig aan bod moeten komen. Maar er is niet zoiets als ‘recht op zendtijd omdat je toevallig bestaat’, we schreven er eerder tijdens de campagne een column over. 

Toch willen we hier een gedachtenexperimentje doen. Omdat we nu eenmaal de mogelijkheid hadden om de wetenschappers om data te vragen. 

Want stel nu dat de ‘neutraliteit in het nieuws’ zoals kijkers die invullen en zeggen te willen echt bestáát, dan maken uitzendingen die betrouwbaar nieuws willen brengen dezelfde keuzes. Dan laten ze in campagnetijd dezelfde resultaten zien wat betreft aandacht voor politieke stromingen. En dan zou omgekeerd ook gelden dat eventuele verschillen die je daarin ziet, zou inhouden dat (tenminste) één van de bekeken programma’s niet ‘neutraal’ is. 

We lieten de twee lange dagelijkse nieuwsuitzendingen van Nederland vergelijken, RTL Nieuws en het NOS Journaal van 20 uur. Die nieuwsuitzendingen die al jaren in het Digital News Report door het publiek als betrouwbaarst gezien worden. Wij zien dan in de data van het Erasmus-onderzoek wel enig verschil in spreektijd van politici tussen de twee bulletins.  

 

Om te beginnen is er meer ruimte voor de politici bij het NOS Journaal van 20 uur. 15 Lijsttrekkers krijgen bij RTL ongeveer driekwart (zo’n dertig minuten) van de spreektijd die bij de NOS naar 13 lijsttrekkers gaat (ruim 37 minuten). Bij RTL Nieuws zie je twee behoorlijke uitschieters (Timmermans en Jetten), zij nemen samen meer dan de helft van de spreektijd voor hun rekening. Bij de NOS lopen er drie tezamen voorop (Bontenbal, Jetten en Timmermans) maar blijven nummer vier (Yeşilgöz) en vijf (Wilders) behoorlijk in het kielzog. Daarachter blijft het bij beide nieuwsbulletins bij korte quotes. Spreker één bij de NOS staat op vijf bij RTL, met half zoveel tijd. 

Zegt zo’n verschil in hoeveelheid aandacht nu iets over de ‘neutraliteit’ van één of beide uitzendingen? Wie leunt er nu naar links? Zit RTL ‘in de broekzak’ van GroenLinks-PvdA en kruipt de NOS op schoot bij CDA en D66? Welnee. Hoeveelheid aandacht speelt zeker mee in wat mensen van een kandidaat onthouden. Maar zó allesbepalend is het niet.  

Wat het wel zegt is dat nieuws niet ‘neutraal’ is in de zin dat alles dat gebeurt door elke redactie op dezelfde manier beoordeeld en van aandacht voorzien wordt. Journalistieke redacties denken na over wat ze in een uitzending opnemen. Redacties mógen kiezen, ook die van taakomroepen, ook volgens de wet. En wees blij dát ze kiezen, want er gebeurt te veel om allemaal in elke uitzending te proppen.  

Afhankelijk van op wie je je richt als programma is voor jouw nieuwsconsument een gebeurtenis soms relevanter of nieuwswaardiger dan voor kijkers naar een ander type uitzending. Andere informatie is dan weer voor iedereen in dezelfde mate belangrijk. De ene politicus richt zijn campagne wellicht meer op juist jouw kijkers dan de andere politica. Je ziet dus verschillen in aandacht voor onderwerpen of zelfs überhaupt voor de politiek als geheel. Dat wil niet zeggen dat er politieke invloed zou zijn, wat wel eens bij ons wordt gesuggereerd. Wel dat verschillende nieuwsprogramma’s verschillende accenten leggen. 

Er werd na (beperkte) inhoudsanalyses in het verleden wel gesteld dat de NOS meer institutioneel of internationaal nieuws zou bevatten, of dat RTL Nieuws minder autoriteiten (zoals bijvoorbeeld politici) aan het woord zou laten. Onze korte exercitie in seconden-tellen laat ook dat laatste niet eenduidig zien: bij RTL worden meer politici sprekend opgevoerd, bij de NOS wordt de aandacht over meer politici verdeeld en de dames en heren krijgen wat langer de tijd voor hun bijdragen.  

Wat het beste is, veel verschillende hoofden of juist wat langer de tijd, dat laat de Ombudsman graag aan het publiek zelf ter beoordeling. Niet iedereen heeft evenveel zitvlees, ook niet voor het dagelijkse nieuws.  

Wat blijft hangen? 

Samenvattend zie je de nieuws- en actualiteitenprogramma’s qua sprekers geen fundamenteel andere keuzes maken dan talkshows. Ook de talkshows zitten dus wat betreft de deelnemende sprekers blijkbaar dicht op het nieuws van de dag. Wel dragen bij die laatste ook regelmatig spraakmakende nummers-2 (of nog lager) van de kandidatenlijsten bij aan de spreektijd van partijen.  

De nieuws- en actualiteitenprogramma’s geven niet opvallende hoeveelheden aandacht aan bepaalde delen van het politieke spectrum. De ‘linkse’ voorkeur die de publieke omroepen nog wel eens aangewreven wordt, is niet in de data terug te zien. En wie bijvoorbeeld het belangrijkste avondbulletin van de commerciële en de publieke omroepen naast elkaar legt, ziet bij de commerciële omroep zelfs méér spreektijd voor progressieve politici.  

De data maken verder duidelijk dat er ook in de nieuws- en actualiteitenprogramma’s weinig óver en mét de kleinere partijen gesproken wordt. Een deel van het publiek ervaart dat als een gemis en maakt zich er zorgen over. Als de publieke omroep de claim wil blijven waarmaken dat je er het nieuws van alle kanten kunt vinden, dan moet er ook met het oog op de toekomst worden nagedacht over aandacht voor kleine en zeker ook onbekende of geheel nieuwe partijen. 

De publieke nieuws- en actualiteitenprogramma’s laten een behoorlijk breed scala aan partijen en politici aan het woord, zij het dus niet allemaal evenredig. Dat hoeft ook niet in elk programma: evenwicht is geen journalistiek criterium, nieuwswaarde en relevantie wel. Toch wil het publiek altijd graag weten wie waar de zendtijd mag vullen. 

Wij willen ook altijd graag meer weten over hóe die zendtijd dan gevuld wordt, niet alleen wie maar ook wát komt er aan bod. Het is aan de journalistiek om de aandacht op de bal te houden: de inhoud van wat politici zeggen te willen. Over wat de politici inhoudelijk aan de orde stelden, komen we in een volgend artikel te spreken.