Dossier vergeten of genegeerd conflict?: Hoe verdeelt de NOS de aandacht in het achtuurjournaal?
ANP
Hoe bericht je over een oorlog waar je nauwelijks bij kunt? Voor de journalistiek is Sudan een journalistieke puzzel die maar moeilijk te leggen is. Want: wat doe je als de mogelijkheden tot betrouwbare informatie afnemen op een moment waarbij dat juist zo cruciaal is? Valt deze grootste humanitaire crisis dan weg tussen al het andere nieuws over crises die zich elders afspelen? Krijgen de Gazanen en Oekraïeners meer aandacht dan de Sudanezen? Het antwoord op deze vraag is complex en gaat verder dan alleen een gebrek aan toegang. Elles van Gelder, Afrika-correspondent van de NOS, legde ons meer uit over de uitdagingen binnen haar organisatie.
De rol van nieuwsmedia
Zoals blijkt uit de eerste twee artikelen in dit dossier, is media-aandacht in tijden van oorlog van groot belang. Free Press Unlimited ziet journalistiek als middel voor potentiële vredesopbouw, en de journalisten van Lighthouse Reports stellen dat een hoge mate van media-aandacht de nodige druk kan uitoefenen op beleidsmakers.
Voor dit artikel richten we ons op de NOS, die haar taak omschrijft als "de primaire informatiebron te zijn op het gebied van nieuws, sport en evenementen, zodat de Nederlandse burger beter in staat is te oordelen over ontwikkelingen in de wereld, waardoor hij zijn gedrag beter kan bepalen." De NOS ziet het dus als haar taak om de eerste en voornaamste plek te zijn waar mensen informatie vandaan halen. Dit maakt het interessant om te onderzoeken hoe de NOS deze rol invult in haar berichtgeving over grote crises. Zoals de NOS zelf aangeeft, zou een goed geïnformeerde burger betere keuzes kunnen maken in zijn of haar dagelijks leven. Maar hoe vorm je een mening over iets wanneer een primaire informatiebron er weinig over kan berichten, zoals de situatie in Sudan? Hoe reageer je dan op maatschappelijke ontwikkelingen? En reageer je hier überhaupt wel op, in een wereld waar zoveel crises tegelijk spelen?
Het vergelijkend onderzoek
Om een beeld te krijgen van hoe het zit met de aandachtsverdeling van de NOS, hebben we de berichtgeving over Sudan vergeleken met twee andere oorlogen die in dezelfde periode plaatsvonden: die in Gaza en in Oekraïne. Dit deden we met hulp van de mensen van NOS DocuMedia. Deze afdeling beheert onder andere het beeldarchief van de NOS en kan met behulp van een interne database de NOS Journaals van 20 uur filteren op basis van trefwoorden.
Voor alle drie de oorlogen namen we de grote escalaties als beginpunt. Voor Gaza was dit de aanval van Hamas op 7 oktober 2023, voor Oekraïne was dit de inval van Rusland op 24 februari 2022, en voor Sudan was dit het begin van het conflict tussen het regeringsleger en de RSF op 15 april 2023. Allereerst hebben we het aantal keren dat de verschillende conflicten in het NOS Journaal van 20 uur voorkwamen op een rij gezet. Dit deden we vanaf de escalatie tot 18 februari 2026; alles wat daarna in het journaal is gekomen hebben we niet meegerekend. De situatie in Sudan kwam in totaal 45 keer voor, Gaza 700 keer en de oorlog in Oekraïne 1450 keer.
Wanneer we rekening houden met de duur van de conflicten, ontstaat een duidelijker beeld van de aandachtsverdeling per dag. Door het aantal journaal items te delen door het aantal dagen dat de oorlog gaande is, krijgen we het gemiddelde aantal items per dag. Voor Oekraïne komt dit neer op ongeveer 2 items per dag, voor Gaza op 5,22 items en voor Sudan op 0,15 items. De aandacht ligt dus vooral op Gaza, een bevinding die overeenkomt met het onderzoek van de London School of Economics, zoals benoemd in ons eerdere artikel. Omgerekend krijgt Gaza 34,8 keer zoveel aandacht per dag als Sudan. Dit valt ook het publiek op. Zo schreef een mailer aan ons: “Uit mijn eigen observatie blijkt dat de NOS vrijwel dagelijks – soms meerdere keren per dag – berichten plaatst over Gaza en Israël, terwijl conflicten en humanitaire rampen elders in de wereld slechts sporadisch of in het geheel niet aan bod komen.”
In gesprek met Elles van Gelder
Zoals in dit artikel al duidelijk werd, is het om verschillende redenen niet altijd eenvoudig om structureel verslag te doen van de situatie in Sudan. We spraken met Elles van Gelder over hoe de NOS dit aanpakt. Van de 45 NOS Journaals van 20 uur, waren 22 producties van haar hand of in samenwerking met anderen gemaakt. Van Gelder is verantwoordelijk voor de 49 landen in Afrika ten zuiden van de Sahara. Tijdens een deel van de oorlog in Sudan kreeg ze versterking van collega Saskia Houttuin, maar na haar vertrek viel er een gat van een half jaar. Sinds 1 mei dit jaar heeft van Gelder versterking gekregen van Maurice Lede. Voor zo een groot continent blijft het werken met slechts twee correspondenten erg lastig, vindt Van Gelder. Door een gebrek aan capaciteit is ze genoodzaakt voortdurend keuzes te maken over wat op dat moment de hoogste urgentie heeft.
Elles van Gelder in Tsjaad. Bron: Nos, screenshot video: https://nos.nl/collectie/13927/artikel/2490830-humanitaire-ramp-bij-grens-sudan-sluiten-we-de-ogen-voor-etnische-zuivering
De redactie in Hilversum is over het algemeen positief wanneer Van Gelder een voorstel doet, zegt ze. Sudan stond vaak hoog op de prioriteitenlijst, mede omdat het de grootste humanitaire crisis ter wereld is. Toch spelen er ook praktische beperkingen mee. Reizen naar conflictgebieden zoals Sudan kunnen erg kostbaar zijn. Zo kregen ze eerder toestemming om erheen te gaan, maar liepen de kosten voor lokale ondersteuning en logistiek zo hoog op dat het uiteindelijk niet haalbaar was. De NOS moet daarin een afweging maken over hoe publiek geld wordt besteed. Bovendien moesten Van Gelder en haar team constant afwegingen maken over de veiligheid van hun werk. Ook om die reden moest een reis ooit worden uitgesteld: op het moment dat ze wilde vertrekken, waren er droneaanvallen op het vliegveld van Port Sudan.
Hoewel het Van Gelder tot nu toe maar één keer is gelukt om Sudan daadwerkelijk binnen te komen, doen zij en haar team er alles aan om via andere manieren over het conflict te berichten. Als alternatief verbleef zij met haar team aan de grens met Tsjaad en reisde ze in 2024 af naar buurland Zuid-Sudan, in de hoop beter zicht te krijgen op de meest actuele ontwikkelingen net over de grens. Lokale verslaggevers zijn daarbij van groot belang. “Zij kennen de lokale context.” Van Gelder noemt ze liever ‘collega’s’ dan ‘fixers’, omdat dit de aard van hun werk beter vat; we bespraken het al eerder in dit dossier. Dankzij haar lokale collega’s kon Van Gelder bruikbare informatie verzamelen, met hen meereizen en zelfs tijdens het bloedbad in El-Fasher gebruikmaken van een live-verbinding via AlMigdad, de Sudanese journalist die onlangs de Free Press Unlimited Award won. We schreven ook al eerder over hem. Tegelijkertijd werd het werk ook voor hen soms te gevaarlijk, en zag van Gelder het contact met haar collega’s in Khartoem langzaam afnemen.
Een duur stereotype
Van Gelder brengt graag menselijke verhalen, in de hoop een brug te slaan tussen wat voor veel mensen voelt als twee totaal verschillende werelden: Europa en Afrika. “Je voelt de meeste emotie als je je kunt identificeren met mensen, mensen die eruitzien zoals jij,” vertelt ze. Tegelijk probeert Van Gelder met haar werk juist de raakvlakken bloot te leggen. Zo ontmoette ze in Zuid-Sudan een jongen die met een koffer vol studieboeken op de vlucht was richting Europa. Het enige wat hij wilde, was studeren. Van Gelder hoopt dat dit soort verhalen mensen thuis aan het denken zetten: “Het kan ook jouw zoon zijn. Al die jongeren hebben ook moeders, en alles wat die moeders willen, is een veilige plek voor hun kinderen.”
Van Gelder was dolblij toen ze afgelopen oktober Khartoem binnenkwam. Zo kon ze Nederlanders een beeld laten zien van iets herkenbaars: een stad met een skyline. Maar die skyline was volledig kapotgeschoten. Die beelden laten zien dat het vooral gaat om mensen, die net als veel Nederlanders wonen in een stedelijk gebied. Volgens Van Gelder bestaat er namelijk nog altijd een hardnekkig stereotype in de berichtgeving over Afrika. Vaak zijn het dezelfde beelden van vluchtelingenkampen en machtsconflicten die vooroordelen in stand houden. Dat beeld kost het continent zelfs geld, concludeerde Trouw in 2024. Doordat Afrika doorgaans negatief in beeld komt, schatten investeerders de risico’s vaak hoger in dan ze in werkelijkheid zijn en eisen ze hoge rentes op staatsschulden. Volgens de economen van de studie die Trouw aanhaalde, betalen Afrikaanse landen daardoor jaarlijks naar schatting zo’n 3,9 miljard euro aan onterechte rente.
Gebrek aan urgentie
Naast het totaal aantal journaalitems keken we ook hoe vaak een conflict het openingsonderwerp van het journaal was, iets wat bij het publiek een gevoel van urgentie kan oproepen. Dit hebben we opnieuw gemeten vanaf de escalatie tot en met 18 februari dit jaar. In die periode werd 193 keer geopend met de oorlog in Oekraïne, 105 keer met Gaza, en slechts 5 keer met de situatie in Sudan. Van Gelder ziet een duidelijke verschuiving: “Wanneer er vroeger een crisis was ergens op het Afrikaanse continent, dan werd er een Giro-555-hulprekening geopend. Maar ik denk dat er nu zoveel crises zijn, dat het ook een beetje overweldigend is en dat steeds meer mensen denken: misschien kan ik Oekraïne en Gaza nog aan, maar Sudan is dan te veel."
Abdou Bouzerda van Bureau Buitenland (VPRO) besteedde eerder ook aandacht aan de vraag waarom Gaza zoveel meer aandacht krijgt dan Sudan. Hij legde uit: “Het Westen heeft bij Gaza veel meer skin in the game dan bij Sudan.” Daarmee bedoelde hij dat de herinneringen aan de Holocaust voor het Westen extra gevoelig liggen, het Westen meer financiële belangen heeft bij de oorlog in Gaza, en het Nederlandse publiek meer betrokken is bij dat gebied dan bij Sudan. Volgens hem draait het dus mede om de mate waarin Nederland een persoonlijk belang heeft bij een situatie. Dat was ook inhoudelijk terug te zien in de eerste berichtgeving over Sudan. Van de eerste vijftien berichten gingen er zes over de evacuatie van Nederlanders. Dat men denkt weinig met Sudan te maken te hebben, vindt Van Gelder een onterechte opvatting, juist omdat er momenteel veel buitenlandse machten een rol spelen in het conflict. Denk bijvoorbeeld aan de Verenigde Arabische Emiraten, en aan de steunende rol van Europa richting de Emiraten.
Van Gelder legt uit dat cruciale informatie soms het risico loopt versimpeld te worden, juist omdat het publiek niet structureel geïnformeerd is geweest. “Doordat er zo weinig over Sudan wordt bericht, moet men elke keer opnieuw de basis uitleggen. Bij conflicten die continu in het nieuws zijn, zoals Oekraïne of Gaza, hoef je dat op een gegeven moment niet meer te doen.” Bij Sudan wel: wat is de RSF, wat is het verschil met het leger, en wat is de rol van etnisch geweld?
De kracht van en obstakels binnen televisie
De manier waaróp je mensen kunt informeren over dit soort vragen, is vervolgens ook medium-afhankelijk. Uitleg gaat ten koste van kostbare zendtijd, en leidt er soms toe dat het verhaal noodgedwongen wordt versimpeld. Volgens Van Gelder heeft televisie als medium zijn beperkingen. Zo mogen journaalreportages maar ongeveer twee minuten duren. Abstracte thema's, zoals de steun van de Emiraten aan de RSF via goudmijnen, zijn daardoor lastig in beeld te brengen. Op papier kun je dit soort details goed uitleggen, maar voor televisie heb je beelden nodig, zegt Van Gelder. Maar er komen, vooral vergeleken met Gaza, veel minder beelden naar buiten over Sudan. Volgens Van Gelder is dat een probleem, omdat de maatschappij tegenwoordig sterk visueel is ingesteld. “Als er minder beelden uit een land komen, dan is het ook minder op de radar.” Als alternatief vertelt ze vaak over Sudan op de radio, maar ze merkt dat dit minder blijft hangen dan wanneer mensen het met eigen ogen kunnen zien. Beelden trekken nu eenmaal effectief de aandacht.
De Correspondent wijdde eerder een artikel aan de kracht van beelden in tijden van grote oorlogen. In dit artikel werd aandacht besteed aan de oorlog in Indonesië, die tussen 1945 en 1949 gevoerd werd door Nederland. Volgens De Correspondent heeft deze oorlog, vergeleken met de Tweede Wereldoorlog en de Vietnam-oorlog, geen “iconische protestbeelden.” Dit was volgens het platform mede het gevolg van censuur, propaganda en een beperkte persvrijheid onder het Nederlandse bestuur, waardoor de Nederlandse bevolking nauwelijks een realistisch beeld kreeg van de werkelijke impact van het conflict. Een vergelijking met de huidige crisis in Sudan kan worden gemaakt: ook daar zijn journalisten het doelwit, is er sprake van propaganda en is het slecht gesteld met de persvrijheid. En zoals het artikel in De Correspondent onderstreept: "Wat niet te zien is, maakt een stuk minder indruk.”
Van Gelder probeert het Nederlandse publiek zo goed mogelijk te informeren over de crisis in Sudan. Als de tijd voor een televisiereportage te krap is, is ze blij dat de NOS ook via radio en geschreven media extra context kan bieden, of dat nu door haarzelf of door collega's gebeurt. Zo hoopt ze dat verhalen toch verteld worden. Tegelijkertijd blijft ze kritisch: “Ik denk dat we over het algemeen gewoon te weinig berichten over Afrika. (...) Ik denk dat het een beetje in de hoofden van sommige redacteurs zit dat mensen het allemaal niet willen horen en zien.” Onzin, vindt Van Gelder. Ondertussen is het visum van haar en haar cameraman goedgekeurd, waardoor ze binnenkort weer vanaf locatie verslag kan doen.
Artikel 1: Onderzoek naar de ‘onzichtbare’ crisis in Sudan