Herdenken en vooruitkijken op de bank bij WNL

In de uitzending van Goedemorgen Nederland blikken de gasten op de bank Helga Salemon en Yoeri Albrecht even vooruit op de viering van 9 mei in Moskou. Traditioneel is dit een belangrijke feestdag in Rusland, het is de dag waarop men de overwinning op nazi-Duitsland herdenkt. De twee gasten wordt gevraagd naar de sobere invulling dit jaar. Want er zullen niet, zoals gebruikelijk, grote wapensystemen getoond worden en ook zullen er geen belangrijke buitenlandse regeringsleiders aanwezig zijn. Beide lichten dit vanuit hun kennis en perspectief toe. Salemon geeft een beschrijving en algemene geopolitieke duiding, Albrecht deelt vooral zijn opvattingen over de geïsoleerde positie van Poetin.

De kijker vond dat de nadruk op de geringe omvang van de parade (“sterk ingeperkt, angstige sfeer”) denigrerend zou zijn en gebruikt zou worden om het land en de geleverde bijdrage aan het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog “belachelijk te maken, te bagatelliseren en te gebruiken om het land als verzwakt af te schilderen”. De redactie deelde die mening niet en schreef aan de kijker: “Het is een mening van beide gasten, en mag als zodanig geformuleerd worden op onze bank.”

Feiten en meningen

Er is in het gesprek wel verschil tussen de beide gasten. In zijn vier zinnen over de angst in Rusland en het isolement van Poetin zegt Albrecht viermaal “denk ik”. Niet duidelijk wordt waarop hij zijn gedachten baseert, maar het is helder dat hier een mening wordt gedeeld en geen feit. Dat onderscheid moet duidelijk zijn, zegt de Code Journalistiek Handelen aan de hand waarvan de Ombudsman onderzoek doet.

Salemon geeft informatie zoals die door het Kremlin is gedeeld: toelichting waarom er geen wapensystemen en geen grote buitenlandse leiders aanwezig zullen zijn. En ze geeft details die zij kent maar die niet openbaar gedeeld worden, ze zegt letterlijk: “dat zeggen ze niet in het openbaar” of “zeggen mensen”. Salemon noemt naast het Kremlin terloops als bron de Amerikaanse inlichtingenorganisatie CIA. De presentator had wel verder kunnen doorvragen waarop Salemon haar analyse baseert, vooral omdat zij feitelijke informatie deelt. Maar voor de grote lijn in haar korte uitleg geeft zij bronnen, zij het summier.

De kijker hoorde denigrerende opmerkingen die de historische prestatie van Rusland belachelijk zouden maken. Daaraan wordt echter niets afgedaan in dit fragment van de uitzending. Wel wordt een beeld geschetst van een leider die op dit moment in de knel lijkt te zitten en die zwakker lijkt te staan dan eerder tijdens de oorlog in Oekraïne. Dat hij zwakker zou staan, wordt ook door onafhankelijke informatie bevestigd. En dit bespreken is iets anders dan dat er afbreuk gedaan zou worden door de gasten aan de historische verdiensten van Rusland bij het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog. Die claim kunnen wij met wat in de uitzending gezegd wordt niet onderbouwen.

Wie begon De Tweede Wereldoorlog?

Gast Albrecht maakte nog een opmerking waarover de kijker viel: “En overigens: ze vieren nu de overwinning van de grote vaderlandse oorlog, de Tweede Wereldoorlog. Die zijn ze begónnen, het is een grote propagandatruc. Die wereldoorlog zijn ze begonnen samen met Hitler met het kapotmaken van Centraal- en Oost-Europa, de Baltische staten, de Polen. Dus die hele overwinning… ze begonnen met het binnenvallen van al hun buurlanden toen, samen met Hitler. Dat wordt altijd vergeten.” De kijker schreef ons dat dit niet klopt: “Door dit soort uitspraken wordt de geschiedenis volledig uit zijn verband gebracht en onjuist/onwaar uitgelegd.”

De redactie schreef terug: “[Albrecht] beweert dat de Tweede Wereldoorlog begon met het niet-aanvalsverdrag tussen Hitler-Duitsland en het Rusland van Stalin. Nalezend in de geschiedenisboeken wordt altijd september 1939 aangehouden: op de eerste dag van die maand viel Nazi Duitsland Polen binnen en verklaarden een paar dagen later andere landen de oorlog aan Duitsland.” Maar, schreef de redactie ook, een paar weken eerder sloten Duitsland en Rusland een niet-aanvalsverdrag dat wel degelijk “een grote impact had op bijvoorbeeld de Baltische Staten.”

Een beperkte check geeft niet alleen aan wie volgens de historische consensus formeel de Tweede Wereldoorlog begon (Hitler) en hoe (met de inval in september 1939 in Polen), maar ook waarom wel wordt gemeend dat Hitler niet zonder een rol van Rusland de oorlog gestart zou kunnen hebben. Verwezen wordt dan naar het ook door de redactie genoemde Molotov-Ribbentroppact, het verdrag uit 1939 gesloten tussen de Russische en Duitse ministers van Buitenlandse Zaken. De landen spraken daarin af elkaar niet aan te vallen. In geheime protocollen bij het pact werd verder vastgelegd dat specifieke gebieden in Oost-Europa (de Baltische staten, Polen) in een Duitse en een Russische invloedssfeer ‘verdeeld’ zou worden als de territoriale en politieke situatie zou veranderen (“in the event of a territorial and political rearrangement”). Die geheime stukken werden pas ná de oorlog bekend tijdens de berechting van nazi-kopstukken in Neurenberg in 1947.

Ondanks de hekel die Hitler aan de Russen zou hebben gehad, sloot hij toch een niet-aanvalsverdrag. De gangbare uitleg is dat hij grotere belangen zag. Nu met het pact de dreiging van oorlog op twee fronten van tafel was, had Hitler de ruimte wél Polen aan te vallen. Rusland deed dat twee weken later ook en trok daarna de Baltische staten binnen. Je zou kunnen stellen dat de ‘herschikking’ van het geopolitieke landschap had plaatsgevonden en dat de herverdeling uit het pact kon plaatsgrijpen. Het zou daarna overigens nog tot juni 1941 (operatie Barbarossa) duren voor het pact als beëindigd werd beschouwd.

Met een wat ruimere blik zou je kunnen beargumenteren dat Duitsland en Rusland in 1939 sámen Oost-Europa ‘kapotmaakten’, zoals Albrecht stelt. Maar in de wereldgeschiedenis wordt als startpunt van de Tweede Wereldoorlog toch de inval van Duitsland in Polen aangehouden. Daarmee wordt de lezing van de kijker in grote lijnen door de geschiedschrijving ondersteund.

Toch benadrukken sommige historici ook dat het Molotov-Ribbentroppact méér was dan een puur niet-aanvalsverdrag en dat Duitsland en de Sovjet-Unie in 1939 in de praktijk samen de ondergang van Polen en delen van Oost-Europa mogelijk maakten. Trok Albrecht dus met zijn uitspraken de geschiedenis “volledig uit zijn verband”? Die claim gaat ver. Echter – zoals Albrecht deed – de herdenking van 9 mei in Moskou “een grote propagandatruc” noemen, omdat Rusland zelf zou zijn “begonnen met het binnenvallen van al hun buurlanden toen, samen met Hitler”, gaat ook heel ver. En het werd door hoe Albrecht het bracht een beschuldiging.

Goedemorgen Nederland is geen geschiedenisprogramma. En het fragment was maar een korte vooruitblik op de dag van 9 mei, geen college ‘wereldoorlog’. Maar de uitspraak van Albrecht was zonder uitleg of toelichting voor een gewone kijker niet eenvoudig te plaatsen. Die context kwam er in de uitzending niet, misschien omdat het een te uitgebreide uitleg vroeg?

De redactie schreef ook “dat wij geen uitgebreid programma maken over geschiedenis”. En voegde toe dat men “dus niet kan verwachten dat de makers van het programma alle feiten rondom de Tweede Wereldoorlog in een live uitzending op een rij hebben.” Dát nu kan je je met reden afvragen. Misschien heb je niet álle feiten bij de hand. Maar de gangbare lezing over de start van een wereldoorlog mag misschien wél als parate kennis bij een journalistiek presentator verwacht worden? Dan was er namelijk doorgevraagd naar die ándere lezing van de geschiedenis die Albrecht nu kort samenvatte. De presentator hield het nu bij de opmerking “Dat is ook weer zo’n frame, natuurlijk” en vroeg tot slot alleen nog of Poetin misschien op 9 mei vanuit een bunker zou meekijken of echt naar de parade zou komen. Dat was al waarvoor nog tijd was.

Conclusie

Dat het gesprek denigrerend zou zijn gevoerd en de verdiensten van Rusland in de Tweede Wereldoorlog belachelijk zou maken, kan niet op grond van wat er gezegd werd onderbouwd worden. Voor een goed begrip van de uitspraak van een van de gasten over de verantwoordelijkheid voor de start van die wereldoorlog ontbrak benodigde context. Waardoor een beschuldiging van propaganda nu niet werd uitgelegd of tegengesproken.