Het cadeautje dat een regeling is

De klacht  

In een PowNews-item op YouTube gaat een verslaggever in Hardenberg de straat op naar aanleiding van onrust rond het plaatselijke asielzoekerscentrum. Er zou een minderjarige zijn aangerand. PowNews stelt vragen aan een raadslid en een aantal winkelende mensen. En er komen in het item enkele mensen aan het woord die uitleggen wat de gemeente Hardenberg voor hen aan opvang gedaan heeft.  

Een kijker viel over de insteek en aanpak van de interviewster. Zij vraagt naar wat de geïnterviewden allemaal van de gemeente “gekregen” zouden hebben: een huis, een uitkering? Ze maakt meerdere keren de vergelijking met een “paradijs” en Sinterklaascadeautjes, en schetste daarmee volgens de kijker een “zwaar misleidend” beeld. Ook zou ze mensen belachelijk maken die duidelijk geen vloeiend Nederlands spreken. 

De redactie herkende zich niet in die opmerkingen: “De suggestie dat de journaliste mensen “belachelijk maakt” of bewust een misleidend frame neerzet, delen wij niet. De toon en insteek van het item passen binnen de journalistieke vrijheid om maatschappelijke situaties zichtbaar te maken en vragen te stellen over hoe regelingen in de praktijk uitpakken.” De kijker vond dat de redactie met dat antwoord “de journalistieke kern mist en de feitelijke weergave van het item ontkent” en vroeg ons om onderzoek. 

Het item 

Het PowNews-item heeft als titel “Die mannen accepteren geen nee!” Deze tekst staat over een foto van twee mannen die verderop in het verhaal geïnterviewd worden over hoe de gemeente Hardenberg hen heeft geholpen met opvang. De quote in de titel slaat niet op hen maar komt uit een gesprek met een bewoonster van het dorp, ook verderop in het item, over de houding van asielzoekers. Dat gesprek gaat niet over de mannen in het titelbeeld. De kijker klaagde hier niet specifiek over, maar de combinatie van dit beeld met deze titel eroverheen is iets waar je volgens de journalistieke normen wel je vraagtekens bij kunt zetten. Beeld en tekst worden met elkaar verbonden, maar het zijn niet déze mannen die geen nee accepteren. Beeld wordt dan buiten de eigen context gebruikt, en de Code Journalistiek Handelen geeft aan dat je dat niet doet.  

De boventitel van het item is “Bewoners AZC misdragen zich flink, minderjarige aangerand!”, wat verwijst naar een recent incident in Hardenberg. De mannen in het titelbeeld hebben ook daarmee niets te maken. Hier gebeurt nogmaals wat we hierboven aanstipten: een koppeling van beeld en beschuldigende tekst die niet met elkaar van doen hebben.  

Het item begint vervolgens met een ‘teaser’: enkele korte quotes en beelden waaruit de kijker kan opmaken waar een nieuwsitem over zal gaan of die bedoeld zijn om te prikkelen en te blijven kijken. In beeld komt de titel “Hardenberg is incidenten met asielzoekers kotsbeu”. Daarbij zegt de verslaggever tegen een man op straat: “U heeft een huis gekregen en een uitkering? Dat is een paradijs hier.” De man lacht blij, steekt zijn duim omhoog en zegt: “Ja, paradijs. Alles, gemeente is goed.” Tegen een andere man zegt de verslaggever: “Alles wordt betaald, het lijkt wel sinterklaas hier.” De man lacht en de verslaggever lacht mee, terwijl ze over haar schouder in de camera kijkt. Dan volgt de leader van PowNews.  

Met dit begin van 12 seconden gaat de kijker het item in. Het zijn nogal uiteenlopende teksten en boodschappen in beeld en in quotes. Waar gaat het item vervolgens over? Over zich misdragende asielzoekers, zoals de teksten in beeld aangeven? Over een opvangparadijs, waar de quotes over lijken te gaan? Of over wat de redactie achteraf aangaf te willen doen: vragen stellen over hoe regelingen uitpakken?  

Er volgen in het item diverse gesprekken. Met een gemeenteraadslid dat niet specifiek in wil gaan op het aanrandings-incident uit de boventitel van het item, maar wel uiteindelijk aangeeft dat Hardenberg moet stoppen met asielopvang. Met enkele winkelende mensen die algemene kritiek hebben op het gedrag (“Die mannen accepteren geen nee!”) en de veronderstelde ruimhartige opvang van asielzoekers. En met de hierboven beschreven mensen die antwoorden op vragen over wat de gemeente voor hen gedaan heeft. Aan het eind van de reportage zegt één van deze mannen: “Nederland is fout halen die mensen hier.” Verslaggever: “We halen foute mensen hier?” Man: “Nederland is fout, alle Europa is fout in halen die moslim hier. Alle Europa grote fout maken in halen die moslim hier. Grote probleem willen krijgen met die moslim. Echt. Echt.” 

Hoe regelingen uitpakken 

We beschrijven het item zo uitgebreid om te kunnen analyseren of het item doet wat de redactie aangaf. Men schreef dat “de insteek” (ofwel de bedoeling) van het item was “om maatschappelijke situaties zichtbaar te maken en vragen te stellen over hoe regelingen in de praktijk uitpakken”. Uitzoeken hoe regelingen uitpakken is relevant en een vaak gehanteerde journalistieke aanpak. Het item geeft echter weinig feitelijke informatie of illustratie die de situatie in Hardenberg “zichtbaar” of de uitwerking van de regeling in het algemeen inzichtelijk zou maken.  

Hoe wordt er in het item dan gekeken naar hoe de regeling uitpakt? De reportage toont antwoorden van (zomaar?) enkele bewoners/passanten en enkele opgevangen mensen die individuele indrukken en ervaringen bevatten. Van de laatsten krijgen we antwoorden te horen over wat ze allemaal ‘gekregen’ hebben van de gemeente. De verslaggever is degene die de term als eerste en frequent gebruikt. Het geïnterviewde gemeenteraadslid kijkt wat breder naar de wens van Hardenberg om te stoppen met opvang. 

Als je het in dit item zoals de redactie zegt wilt hebben over de praktijk van de opvangregelingen, zou je dan niet in elk geval moeten aangeven dat het hier daadwerkelijk om regelingen gaat? Wat zegt de focus op “krijgen” en “cadeautjes” over de uitwerking van voorzieningen waarover wettelijke afspraken zijn gemaakt? De door de omroep geclaimde insteek – die volgens de redactie ook de gekozen toon zou rechtvaardigen – komt eigenlijk niet aan bod.  

Een redactie mag zelf bepalen waaraan men aandacht besteedt en de insteek bepalen. Maar als je journalistieke doel was om vragen te stellen bij hoe regelingen uitpakken, ben je in elk geval weinig effectief als je niet eens noemt dat het hier om regelingen gaat en niet om ‘presentjes’. 

Werken met respect 

Werd hier verder – de Ombudsman vertaalt het even in eigen termen – respectloos omgegaan met mensen die de Nederlandse taal niet voldoende zouden spreken om de vragen te begrijpen of het effect van hun antwoorden in te schatten? De kijker vond van wel. De redactie schreef daarop “de aanname dat de geïnterviewden de vraagstelling niet zouden begrijpen of zich niet goed zouden kunnen uitdrukken problematisch” te vinden. “De geïnterviewden geven zelf antwoord en delen hun eigen ervaringen. Er is geen reden om aan te nemen dat zij daartoe niet in staat zijn.” 

De Ombudsman heeft de mensen niet gesproken, en moet het dus – net zoals de kijker thuis op de bank – met het beeld doen. Twee aangesproken mensen geven inderdaad antwoord, zoals de redactie stelt. Zeker de meneer die het item afsluit, wil ondanks zijn niet-perfecte grammatica een boodschap afgeven. Hij doet dat duidelijk. Maar één geïnterviewde herhaalt voornamelijk de woorden die de verslaggever gebruikt, zij draagt ze aan. Een ander lacht vooral. De verslaggever lacht veel met de mensen mee. Er is een merkbaar contrast tussen de scherpe vragen en opmerkingen over asielzoekers bij anderen en het met vluchtelingen zelf meelachend de camera in kijken. Het lijkt er zo op alsof de verslaggever met jou als kijker een binnenpretje ten koste van de ondervraagden heeft. Kan dat wel?  

De Ombudsman heeft de Code Journalistiek Handelen om naar journalistiek bij de publieke omroepen te kijken. Die bevat geen afspraken over een respectvolle bejegening van mensen in het nieuws. Andere journalistieke codes hebben die wel, zoals de Amerikaanse Code of Ethics van de Society of Professional Journalists. Die zegt: “Ethical journalism treats sources, subjects, colleagues and members of the public as human beings deserving of respect.” Dat wordt onder meer verduidelijkt in de zin dat je rekening houdt met mensen die niet gewend zijn in het nieuws te zijn. En met culturele verschillen; daaronder kan je ook de beheersing van taal vatten. De SPJ-code herinnert de beroepsgroep ook nog fijntjes dat journalistiek "geen vrijbrief voor arrogantie of ongepaste bemoeizucht" is.    

De Ombudsman heeft zich al eerder afgevraagd waarom er geen algemene zin in de Code Journalistiek Handelen staat over het respectvol tegemoet treden van mensen in het nieuws. De hoofdredacties die de code hebben opgesteld hebben daar niet voor gekozen. Wij blijven wel pleiten voor zo’n zin.  

Niet dat die ineens alles oplost. Of dat de journalistiek niet mag schuren of mensen angstvallig correct moet aanpakken. Maar het gaat er om of het journalistieke werk oplevert wat een redactie zich als doel gesteld heeft. Wie wil informeren en duiden zal in het bereiken van dat doel nogal gehinderd kunnen worden door een aanpak die door het publiek als arrogant of respectloos wordt uitgelegd. Dan schiet je je journalistieke doel voorbij. In het uiterste geval laad je de verdenking op je dat het je niet ging om dat informeren en duiden. Een zin in de code kan je helpen herinneren waartoe je er bent: relevante verhalen vertellen aan een publiek dat je niet bespot maar informeert. 

Conclusie 

De bedoeling die de redactie zei te hebben – het zichtbaar maken van situaties en het bevragen hoe regelingen uitpakken – is lastig te traceren in het item. Alleen het geïnterviewde raadslid spreekt iets breder over de asielproblematiek. Voor de rest blijft het bij individuele ervaringen en losse opmerkingen van winkelende mensen en enkele opgevangen mensen. En dat stijgt onvoldoende uit boven het incidentele om daadwerkelijk zichtbaar te maken hoe zo’n regeling uitpakt. 

Een redactie mag zelf bepalen waarover te berichten en de insteek kiezen. Maar als je claimt de uitwerking van regelingen te willen bevragen, zal toch minimaal duidelijk moeten worden dat het je om de regelingen gaat.  

De kijker schreef dat ”in dit tijdsgewricht […] dit soort zwaar misleidende reportages risicovol [zijn], omdat de reportage wordt gebruikt door derden om aan te tonen dat immigranten alles gratis krijgen en het "eigen volk" niets.” Op zich is het problematisch om een journalist te verwijten wat een derde met zijn werk doet. De redactie stelde dat dit buiten haar verantwoordelijkheid ligt en formeel is dat waar. “Onze taak is het vertellen van journalistiek relevante verhalen,” schreef zij u, en ook dat klopt. Maar heb het dan liefst wel over de dingen die je zegt te willen aankaarten, in dit geval hoe een bepaalde regeling uitpakt. Dat kon nu voor het publiek eenvoudig uit het zicht verdwijnen.