Tussen regionale wal en landelijk schip

Op 15 september verscheen het artikel "Omstreden rapduo Bob Vylan naar Nijmegen: 'Wat moeten die terroristen hier?'" op de website van de NOS. Een lezer had er een klacht over maar de NOS verwees door naar de oorspronkelijke opsteller van het artikel, Omroep Gelderland. "Ombudsman, wat nu?" vroeg de klager. De Ombudsman zocht het uit.

In het kort:

-Hoewel de NOS formeel mogelijk niet verantwoordelijk is voor automatisch doorgeplaatste artikelen van regionale omroepen, stelt de Ombudsman dat de NOS bij klachten wel degelijk een (mede)verantwoordelijkheid heeft om de inhoud te controleren en eventueel actie te ondernemen.

-De vervagende grenzen tussen lokale, regionale en landelijke omroepen zorgen voor verwarring bij het publiek, waardoor lezers bij fouten vaak niet weten waar ze met hun klacht terechtkunnen.

-De journalistieke controleerbaarheid schoot in dit specifieke geval tekort door het gebruik van een anoniem en mogelijk geparafraseerd citaat in de kop.

 

Wie is verantwoordelijk?

De klager schreef aan de Ombudsman: "Het bericht staat op de website van de NOS, en ik spreek hen daaropaan. Het is aan hen om dit te bespreken met Omroep Gelderland, niet aan mij." Waarom naar derden verwijzen voor content die op de website van de NOS staat? Hij schreef ook: "Het is bovendien niet zo dat elk bericht van Omroep Gelderland op de website van de NOS verschijnt. Wie of wat dit ook bepaalt, het is de eindverantwoordelijkheid van de NOS wat er onder nos.nl verschijnt."

Het systeem van de NOS en de regionale omroepen waarbij content vanuit de regio automatisch doorgeplaatst wordt, is al vaker onderwerp van gesprek geweest tussen de Ombudsman en de omroep. Strikt formeel is het zo dat de NOS geen redactionele bemoeienis heeft met deze 'doorgeplaatste' artikelen. Het is aan de regionale omroepen om een keuze te maken uit hun content en zij kunnen, zonder tussenkomst van de redactie van de NOS, een artikel op de site van de omroep plaatsen. Er zit daarbij een verschil tussen een artikel dat "in samenwerking met" een regionale omroep is gemaakt en een artikel dat "van" een regionale omroep is. Het gaat hier om een artikel in de laatste categorie.

Een juridische werkelijkheid

Vooralsnog stelt de NOS zich op het standpunt dat deze geen verantwoordelijkheid heeft voor de artikelen die onder het label "van de regionale omroep" op de site verschijnen. Juridisch heeft de NOS hier mogelijk een punt. Volgens de Europese en Nederlandse wetgeving wordt de NOS pas aansprakelijk als deze inhoudelijke invloed heeft op het geplaatste artikel.

Als dat niet het geval is, ligt de verantwoordelijkheid bij de oorspronkelijke plaatser. In dit geval is dat de regionale omroep. Je zou het kunnen vergelijken met iemand die bijvoorbeeld iets plaatst op LinkedIn. De gebruiker schrijft een post en plaatst die op de site van LinkedIn. Daarmee staat het op het LinkedIn-platform, maar de verantwoordelijkheid voor die post ligt volledig bij de gebruiker.

Maar nu er een klacht over ingediend is, ligt het net iets ingewikkelder. Nu de NOS als platform op de hoogte is van het feit dat er mogelijk iets mis is met het artikel, is de NOS wel degelijk degene die zou moeten kijken of het artikel klopt. Als de NOS redelijkerwijs zou moeten weten dat er mogelijk een fout zit in het artikel, dan zou de NOS iets moeten doen: het artikel moeten (laten) corrigeren of offline moeten halen. Doet de NOS dat niet en iemand stapt ermee naar de rechter, dan loopt de NOS het risico dat een rechter ook deze omroep (mede)aansprakelijk houdt. Zeker als deze na een duidelijke klacht niets onderneemt. Hoe dit precies zou uitpakken in een rechtszaal is – voor zover de Ombudsman kon nagaan – niet eerder getoetst.

Het belang van het publiek

Maar dat is dus een juridische werkelijkheid. Hoe zit het dan met de journalistiek-ethische? Die laatste is namelijk waar de Ombudsman voor de publieke omroepen over gaat. Wij kijken of de content voldoet aan de afspraken zoals die vastliggen in de Code Journalistiek Handelen. Maar ook is het onze taak om te kijken in het belang van het publiek. Want iets kan volgens de code en juridisch gezien misschien volledig kloppen, wat als het niet duidelijk is voor het publiek? En dat laatste is hier de vraag.

Wie op de website van de NOS kijkt, verwacht daar artikelen te vinden van de redactie van de NOS. Het label "Dit is een nieuwsbericht van…", dat boven de doorgeplaatste artikelen staat, zou duidelijk moeten maken wanneer iets niet gemaakt is door de NOS. Net zoals dat bij sommige andere online platforms gedaan wordt met bijvoorbeeld gesponsorde artikelen (advertorials). Het "van"-label staat zowel bovenaan als onderaan het artikel. Als in het artikel gebruik gemaakt wordt van foto’s van de regionale omroep zelf, staat vaak ook daar nog de naam van de betreffende omroep. Er zijn dus voldoende signalen die aangeven dat dit een ander soort artikel is dan degene die daadwerkelijk door de NOS zelf zijn geschreven.

Toch is er ook onderbouwing te vinden voor mogelijke verwarring bij een deel van het publiek. Zo blijft de vormgeving van het artikel volledig passen in de opmaak van de NOS. Het lettertype, de plaatsing van de foto’s en tussenkopjes en eventuele citaten zijn allemaal exact gelijk aan de reguliere NOS-artikelen. Dit kan voor een snelle gebruiker voor verwarring zorgen.

Daar komt nog bij dat er een steeds nauwere samenwerking is tussen de NOS, de regionale omroepen en de lokale omroepen. Er wordt niet alleen content uitgewisseld, maar ook in het voortraject wordt steeds vaker samen opgetrokken. Een goed voorbeeld hiervan is het feit dat er twee jaar lang NOS-verslaggevers gestationeerd werden bij lokale omroepen. Zij gingen met een NOS-contract en een NOS-emailadres lokale items maken voor de lokale omroepen. Ook regionale verslaggevers geven regelmatig aan bij het publiek dat de items die zij maken mogelijk ook bij de NOS te zien zullen zijn.

Dit maakt het voor het publiek steeds minder duidelijk waar de regio ophoudt en het land begint. Iets dat we ook merken bij de Ombudsman. Mensen met klachten over de journalistiek van de regionale of lokale omroepen weten ook de inbox van de Ombudsman te vinden, ook al gaat de Ombudsman er formeel niet over.

Deze onduidelijkheid is vervelend. Voor het publiek, maar uiteindelijk ook voor de NOS en de regionale omroepen zelf. Vooral als er dingen misgaan. Een fout die gemaakt is door een regionale omroep straalt ook af op de NOS als het artikel ook op de site van de laatstgenoemde staat. Het zou daarom beter zijn als een klacht over deze content niet te makkelijk wordt teruggelegd naar de regio.

Beter zou het zijn als de NOS de klacht zou oppakken en in samenspraak met de regio zou oplossen. Dat is hier jammer genoeg niet gebeurd. In plaats daarvan werd de klager teruggestuurd met de mededeling dat hij aan het verkeerde loket stond. De Ombudsman zal het onderwerp opnieuw meenemen in de gesprekken met de omroep.

Een prominent maar anoniem citaat

Na deze lange aanloop kijken we ook nog even inhoudelijk naar de klacht. Die ging immers ook over de inhoud van het artikel, specifiek om het citaat dat opgenomen was in de titel. De letterlijke titel luidde: "Omstreden rapduo Bob Vylan naar Nijmegen: 'Wat moeten die terroristen hier?'"

De kop is inderdaad opvallend. Er wordt gesuggereerd dat hier iemand wordt geciteerd, maar in het artikel is niet terug te vinden van wie dit citaat afkomstig is. Het lijkt afgeleid van een ander – maar anoniem – citaat dat in de eerste alinea te vinden is. Hier staat letterlijk: "'Wat moeten die terroristen in Nijmegen?' vragen mensen op de sociale media zich af."

Hier gaan meerdere dingen mis. Zo wordt niet vermeld wie dit gezegd heeft en ook niet wat de bron is. Voor de lezer is niet te achterhalen waar dit citaat vandaan komt.

Het gaat hier dus om een anonieme bron of mogelijk zelfs meerdere bronnen die samengevoegd zijn tot één citaat. Dit is op zijn minst een keuze die vraagtekens oproept. Het trekt ongetwijfeld lezers want het oogt lekker stevig, maar het is niet meer dan een parafrase van een anonieme en niet te achterhalen quote. Het zou kunnen dat de zin ook letterlijk gebezigd werd op sociale media die door de omroep zijn geraadpleegd, maar publiek en Ombudsman kunnen dat niet controleren.

In de Code Journalistiek Handelen staat onder andere dat producties "controleerbaar" zijn. Dat is hier niet het geval. Er is niet duidelijk wie het bovenstaande gezegd heeft en in welke context. Dat is op zijn minst slordig en had ook anders gekund.

Conclusie

Er wordt steeds meer samengewerkt tussen lokale omroepen, regionale omroepen en de NOS. Zowel tijdens het maken van een verhaal als bij de publicatie ervan. De Ombudsman is groot voorstander van deze samenwerking omdat daardoor de journalistiek als geheel wordt versterkt.

Wel maakt de Ombudsman zich zorgen dat het voor het publiek niet altijd meer helder is wie wat maakt. Als journalistiek gezien alles goed gaat, hoeft dat geen probleem te zijn. Maar op het moment dat er mogelijk fouten zitten in producties is het belangrijk dat duidelijk is wie verantwoordelijk is of wie een mogelijke correctie op zich neemt.

Het voorbeeld van de klacht over de productie van Omroep Gelderland geeft aan dat hier nog ruimte is voor verbetering. Voor in ieder geval een deel van het publiek is de scheidslijn die de NOS op dit gebied formeel maakt niet helder. Zelfs een duidelijk regio-label maakt niet dat het publiek altijd meekrijgt dat dit geen NOS-content is. Het staat immers op de NOS-site en heeft grotendeels de NOS-vormgeving. Wat de Ombudsman betreft zorgt dit ervoor dat er in elk geval een gedeelde verantwoordelijkheid is voor de verhalen die op deze manier gepubliceerd worden.

Op dit moment vallen de verhalen van de lokale en regionale omroepen niet onder de Ombudsman. Ook dit is verwarrend voor het publiek. Want het zijn toch allemaal publieke omroepen? In de wijziging van het landelijke omroepbestel die het verantwoordelijke ministerie heeft aangekondigd, zal ook hiernaar gekeken worden. Dat schreef de minister eerder dit jaar in een brief aan de Tweede Kamer. Dan kunnen vragen in elk geval bij de Ombudsman voor de publieke omroepen terecht en wordt mogelijk meer duidelijkheid gegeven wie wat doet bij fouten in doorgeplaatste artikelen. Nu dreigt iemand die hierover klaagt tussen de regionale wal en het landelijke schip te vallen.

De Ombudsman kan geen rectificatie afdwingen en kan momenteel formeel ook geen advies geven aan de regionale redacties. In dit geval zou het Omroep Gelderland echter sieren om opnieuw naar de kop te kijken van het artikel waar over geklaagd werd. De inhoud van het artikel zelf blijft ook met een iets genuanceerdere kop met een echt citaat nog prima overeind.