Anti-vaxer? Of vaccinatie-scepticus?

Een kijker valt over het gebruik van het woord ‘anti-vaxer’ als aanduiding voor de Amerikaanse minister van volksgezondheid Kennedy in een nieuwsuitzending van de NOS. Het is de mening van de redactie én het klopt niet, vindt hij. Of de Ombudsman ernaar wil kijken. Dat doen we.

In het kort:

-          De Ombudsman legt geen taalgebruik of woordkeus op aan redacties.

-          De klager vindt dat de term ‘anti-vaxer’ alleen gebruikt mag worden voor mensen die ‘in z'n algemeenheid’ tegen vaccinatie zijn. Kennedy is dat niet, vindt de klager.

-          Maar de term ‘anti-vaxer’ kan worden gebruikt voor mensen die in heel verschillende mate tegenstander van vaccinaties zijn.

-          Wel wordt de term vaak negatief gebruikt en geïnterpreteerd.

-          Als een term zo verschillend opgevat wordt of inmiddels politiek gekleurd is geraakt, zou je als redactie kunnen overwegen een eenduidiger term te kiezen. Maar dat móet niet.

 

Klacht

NOS Nieuws zou in de nieuwsuitzending van 28 oktober de Amerikaanse minister van volksgezondheid Kennedy aangeduid hebben als ‘anti-vaxxer’ (de spelling komt zowel met één als met twee x-en voor, maar de voorkeurspelling heeft er maar één). In het online-artikel van die dag vond de Ombudsman die term overigens niet, daar werd Kennedy aangeduid als “een drijvende kracht binnen de antivax-beweging". Eerder gebruikte NOS Nieuws de term wel voor Kennedy in een artikel.

Een kijker schreef ons: “[Kennedy] is niet tegen vaccinaties in z’n algemeenheid. Hij is eerder sceptisch en maakt zich zorgen over de veiligheid van enkele vaccins. Dit zijn twee compleet verschillende dingen en het is kwalijk en niet correct de man te duiden als anti-vaxxer.” De redactie gaf aan dat Kennedy “sceptisch [staat] tegenover vaccins en verspreidde daarover nepnieuws.” Als voorbeelden gaf de redactie aan dat Kennedy “regelmatig de mythe dat vaccins autisme zouden veroorzaken” herhaalde, de snelle ontwikkeling van een coronavaccin afkeurde en wilde dat Trump daar excuses voor aanbood. Bronnen hiervoor gaf de redactie niet.

Daarop stelde de klager dat het de taak van een nieuwsorganisatie is om “objectief verslaglegging te doen van nieuwsfeiten”. Hij voegde toe: “Wat jullie vinden over de vaccinstandpunten van Kennedy is een mening die jullie door hem anti-vaxxer te noemen, wegzetten als een feitelijke constatering. Dit is kwalijk en feitelijk onjuist.” Een hij vroeg om een onderzoek door de Ombudsman of zelfs een juridische toetsing.

Volgens de code?

De Ombudsman schrijft niet voor welke bewoordingen een redactie moet of juist niet mág gebruiken. Wel dient een redactie zich te houden aan de afspraken zoals vastgelegd in de Code Journalistiek Handelen die zeggen: “Omroepmedewerkers werken onafhankelijk en onbevooroordeeld. (…) Omroepmedewerkers berichten waarheidsgetrouw, de informatie klopt. De producties zijn controleerbaar en worden gecheckt.” Ook schrijft de code voor dat onderscheid wordt gemaakt tussen feiten en meningen.

Wat betreft het tweede punt: er is al sinds vóór zijn benoeming en in ruime mate onafhankelijke onderbouwing dat Kennedy zeer kritisch tot sterk afwijzend ten opzichte van een breed spectrum aan vaccinaties staat, dat ontkende de klager ook niet. Maar hij vond wel dat de term ‘anti-vaxer’ slechts gebruikt dient te worden als iemand “in zijn algemeenheid” tegen vaccins is. Hij verweet de redactie bevooroordeeldheid, en dat zou tegen het eerste genoemde punt van de code ingaan. De redactie zou met de keus voor het woord de eigen mening niet van de feiten scheiden.

Feit of mening?

De Ombudsman zocht na in hoeverre het gebruik van de term ‘anti-vaxer’ als het geven van een mening wordt beschouwd. Daarover zijn – het zal niet verbazen – diverse opvattingen. En ze zijn in de loop der tijd ook geëvolueerd. De Ombudsman is geen jurist, maar vond allereerst wel een interessante juridische blik hierop.

Zo stelde het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden in 2022 naar aanleiding van een klacht van Willem Engel tegen Joop.nl dat gebruik van de term een “waardeoordeel” omvat. Maar in dit geval liet de rechter het gebruik toe op grond van een “feitelijke basis” voor de uitspraak: “De term anti-vaxxer is tijdens corona opgekomen en staat voor mensen die net zoals Engel geen corona-vaccinatie willen. Dat Engel zich wel wil laten vaccineren voor andere ziektes in binnen- en buitenland staat daar los van.” Deze rechter stelde dus nadrukkelijk dat iemand niet over de hele linie een probleem met vaccinaties hoefde te hebben om toch het label te kunnen verdienen. Zo bezien kan de term toegepast worden op iemand van wie ruim bekend is dat deze sceptisch staat tegenover een breed scala aan vaccinaties zonder noodzakelijkerwijs álle vaccinaties af te wijzen. Gezondheidsminister Kennedy past in die categorie.

Echter, in april 2024 werd op een platform van medici, wetenschappers en wetenschapsjournalisten door onderzoekers gesteld dat de term beter helemaal vermeden zou kunnen worden om te kunnen zoeken naar een open gesprek over de waarde van vaccinaties: “Laten we beginnen met het vermijden van denigrerende termen als ‘anti-vaxxers’ en op basis van respect met elkaar in dialoog te gaan.” De onderzoekers kenden dus duidelijk een negatieve connotatie aan de term toe, die een feitelijke discussie in de weg zou kunnen zitten.

Zoek je naar internationale interpretaties van de wijze waarop de term wordt gebruikt, dan kom je bijvoorbeeld bij een platform als AllSides. Dat kijkt heel expliciet en controleerbaar vanuit verschillende perspectieven naar een onderwerp en is dus in een zaak als dit heel bruikbaar. De samenstellers wijzen voor deze term als eerste op de ervaren negatieve bijbetekenis. ‘Anti-vaxer’ wordt door een deel van de samenleving inderdaad als waardeoordeel gezien.

De website stelt verder: “Sommigen zeggen dat de term anti-vaxxer nu te breed wordt toegepast en dat deze oneerlijk wordt gebruikt tegen mensen die vragen hebben over specifieke vaccins en financiële motieven van farmaceutische bedrijven, maar die niet tegen vaccinatie in het algemeen zijn. Volgens deze visie zou ‘anti-vaxxer’ alleen moeten verwijzen naar iemand die volledig tegen alle vaccinaties is.” De klager vond dat dat geldt voor minister Kennedy. Maar ook dat kan dus gezien worden als een opvatting van ‘sommigen’ en geen in steen gehouwen feit.

Want, zo schrijft AllSides, “de term ‘anti-vaxxer’ is oorspronkelijk ontstaan om mensen te labelen of te beschrijven die betrokken zijn bij een beweging tegen vaccins op basis van theorieën en beweringen dat vaccins autisme en andere hersenaandoeningen veroorzaken, en/of bezorgd zijn over de langetermijneffecten van vaccins.” De Amerikaanse minister van volksgezondheid valt aantoonbaar binnen deze groep van vaccin-sceptici, en zo zou de term weer wel met recht gebruikt kunnen worden.

Wat werkt het beste?

Wie velt er dan nu het salomonsoordeel of gebruik van de term ‘anti-vaxer’ per definitie een negatief waardeoordeel bevat en daarmee als het geven van een mening gezien moet worden? Niet de literatuur, daarmee kan je veel kanten op. En, zoals gezegd, ook niet de Ombudsman, want woordkeus staat een redactie vrij.

Maar de Ombudsman kan wel aangeven dat het soms contraproductief kan werken om een term te gebruiken, zelfs als dat op terechte gronden zou gebeuren. AllSides schrijft: “De evolutie van de term en de vraag of deze al dan niet terecht wordt gebruikt voor mensen met andere standpunten of vragen over vaccins, heeft tot onenigheid geleid.”

Als er heel diverse interpretaties, politieke kleuring en het verwijt van het vellen van een negatief waardeoordeel aan een term worden gehangen, zou je er als nieuwsredactie voor kunnen kiezen om een ander woord te gebruiken. Niet om een eventuele beschuldiging van vooringenomenheid uit de weg te gaan, als die al terecht zou zijn. Maar wel omdat het de eerste taak van een nieuwsorganisatie is om een boodschap helder en éénduidig over te brengen (wat overigens wat anders is dan ‘objectief’ of ‘neutraal’, maar daarover een andere keer meer). Want soms zit dat wat formeel kán dat wat het beste wérkt in de weg.