AI nu ook in de Code Journalistiek Handelen

Er is een zin toegevoegd aan de Code Journalistiek Handelen, en dat lijkt misschien een detail. Toch raakt het de kern van hoe journalistiek in een tijd van kunstmatige intelligentie haar geloofwaardigheid bewaart. In de code staat nu: “Journalisten van de Publieke Omroep beslissen of en hoe AI wordt ingezet, en blijven eindverantwoordelijk voor de inhoud.” Dat is geen bureaucratische toevoeging, maar een duidelijke grens: technologie is een hulpmiddel, geen redactiechef. De verantwoordelijkheid kan niet uitbesteed worden aan een algoritme dat geen waarden of geweten kent. 

Veel journalistieke organisaties worstelen met de komst van AI. Het is voor media een nieuwe concurrent die veel van wat er gemaakt wordt leegrooft zonder dat er iets tegenover staat. Vooral de kranten en nieuwswebsites zijn bang voor de gevolgen. Want waarom zou een nieuwsconsument die op zoek is naar wat er in de wereld gebeurt nog naar een speciale website gaan als een Chatbot al een mooie samenvatting klaar heeft staan?  

In de zoekmachine van Google krijg je bijvoorbeeld vanaf dit jaar direct antwoord van de AI op elke vraag in plaats van de vroeger gebruikelijke lijst met linkjes. Dat zorgde bij veel Amerikaanse nieuwssites voor een stevige teruggang in publiek en in sommige gevallen zelfs een inéénstorting (meer dan 50% minder bezoekers vanuit Google bij de Washington Post). 

AI kan dus een rechtstreeks gevaar voor de journalistiek worden, al lijken de gevolgen in Nederland nog mee te vallen. Tegelijk biedt het ook kansen. Zo is AI een geweldig hulpmiddel bij het doen van onderzoek naar grote datasets. Of bij het bedenken van nieuwe onderwerpen of het maken van een eerste ruwe opzet voor artikelen. Het kan zelfs in de vorm iets extra's bieden door bijvoorbeeld een stem uit het verleden weer tot leven te wekken. 

Voor al deze dingen wordt AI al gebruikt door journalistieke redacties, ook op het Mediapark. En dat kan en mag, zolang de mens aan het stuur blijft zitten. Want AI kan heel veel, maar echt zelfstandig denken en goede ethische en journalistieke beslissingen nemen niet. En ook het nemen van verantwoordelijkheid is niet waar AI goed in is.  

Of zoals AI (in dit geval Perplexity) het zelf formuleert: “Een AI mist moreel besef, contextueel begrip en het vermogen om maatschappelijke verantwoordelijkheid te dragen. Journalistieke eindverantwoordelijkheid vraagt om menselijke oordeelskracht, ethische afwegingen en inzicht in de gevolgen van publicaties.” En dat is precies waarom het belangrijk is dat er nu ook in de Code Journalistiek Handelen expliciet aandacht is voor de grenzen aan de inzet van AI.