De journalistieke context van een geïnterviewde onderzoeker

 

Vijf personen met verschillende functies mochten in het artikel reageren op de waarschuwing van de ambassadeur van de VS: een energiedeskundige van een kenniscentrum, een directeur van de belangenorganisatie van energiebedrijven, twee Europarlementariërs en de minister van Klimaat en Groene Groei. De lezer meldde de NOS dat het publiek niet op de hoogte is dat de energiedeskundige die aan het woord kwam ook in opdracht van de belangenorganisatie van energiebedrijven (VEMOBIN) een onderzoeksrapport heeft geschreven. Aan de Ombudsman schreef de lezer: “Wellicht niet onverwachts komt hieruit een eensgezind beeld naar voren dat de energieleveringszekerheid op het spel staat en het dus verstandig is om de methaanregulering uit te stellen”.

Geen onafhankelijke analisten?

De lezer verweet het de redactie van de NOS dat zij daarmee geen onafhankelijke analisten heeft gevraagd om de beweringen van de ambassadeur te duiden. Daarnaast verwachtte de lezer dat er naar het bredere patroon zou worden gekeken. Dat was volgens haar het opereren van de fossiele lobby ten aanzien van klimaatbeleid bij het verzwakken van de methaanregulering. 

De hoofdredactie van de NOS reageerde dat zij het eens zou zijn met haar bezwaren als de insteek van het verhaal was geweest of er al dan niet terecht methaanregulering wordt ingevoerd. Maar dat is niet waar dit artikel over ging: “Het is een feitelijk nieuwsartikel over het dreigement van de VS om als gevolg van die methaanregulering de olie- en gaslevering aan Europa stop te zetten in tijden van krapte op de olie- en gasmarkt, als gevolg van de oorlog in de Golf, en een grote afhankelijkheid van Europa van olie en gas uit de VS.”

De lezer antwoordde het verschil van invalshoeken door de NOS arbitrair te vinden. “Het spookbeeld van de dreiging van de leveringszekerheid ís namelijk de aanval op de methaanregulering,” zo schreef zij.

Redactionele autonomie

Bij dit soort vraagstukken, is het goed om te weten dat redacties zelf keuzes mogen maken waarover zij berichten, welke invalshoek zij kiezen en met welke bronnen zij dat doen. Dit noemen we redactionele autonomie en is vastgelegd in de Mediawet en door jurisprudentie en in verdragen verder verankerd. De Ombudsman kan dus niet voorschrijven welke bronnen en analisten een redactie raadpleegt.

Desondanks zijn er wel verwachtingen over hoe de NOS het publiek informeert. Als we het eigen missiestatement van de NOS lezen: “de primaire informatiebron te zijn op het gebied van nieuws, sport en evenementen, zodat de Nederlandse burger beter in staat is te oordelen over ontwikkelingen in de wereld, waardoor hij zijn gedrag beter kan bepalen. De NOS hanteert hierbij de hoogste journalistieke eisen van zorgvuldigheid, betrouwbaarheid, ongebondenheid, pluriformiteit en objectiviteit.” 

Hierin worden andere normen genoemd dan ‘evenwichtig zijn', zoals de lezer wilde bij raadpleging van bronnen. In een eerdere publicatie schreven wij al over het verondersteld ‘in balans moeten zijn’ van journalistieke uitingen van NOS Nieuws: “Het is voor de journalistiek geen doel op zich om naar balans te zoeken. Door geforceerd een balans aan te willen brengen, doe je afbreuk aan de invulling van de journalistieke taak van de NOS als nieuwsorganisatie.” Wel heeft de NOS volgens de Code Journalistiek Handelen, de leidraad voor de journalistieke redacties van de landelijke publieke omroepen, de taak om onafhankelijk en waarheidsgetrouw het publiek te informeren. 

Opdrachtgever onzichtbaar

De lezer vond het kwalijk dat het publiek niet op de hoogte wordt gebracht van het feit dat de energiedeskundige die in het artikel aan het woord kwam ook één van de auteurs is van een onderzoeksrapport in opdracht van VEMOBIN. 

De lezer schreef dat in dit rapport zou zijn gesteld dat de methaanregulering een risico is voor de leveringszekerheid. De bron voor deze bewering is volgens haar een rapport gemaakt door WoodMackenzie in opdracht van International Association of Oil & Gas Producers. Dit staat niet in het artikel van de NOS. De lezer stelt dat er veel aan te merken is op de bewering en de bron. Zo schreef ze: "Er is namelijk al genoeg gas en olie dat wel aan de criteria voldoet, `zeggen tal van organisaties en experts, zie bijvoorbeeld CATF, EDF/Rystadt, analyses vanuit Roland Kupers, en het OGMP partnership de VN-organisatie die toezicht houdt op methaanrapportages.”

De lezer voegde toe dat The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS), waar de energiedeskundige bij werkt, vaker gefinancierd wordt door de fossiele industrie. Dit kennisinstituut publiceert jaarlijks door welke instanties zij gefinancierd wordt en in die documenten komt weliswaar zo nu en dan een geldschieter voorbij die gelieerd is aan de fossiele industrie, maar van een patroon lijkt op basis van de openbare bronnen geen sprake.

De NOS noemde in haar antwoord aan de lezer deze energiedeskundige een autoriteit op het gebied van de wereldwijde olie- en gashandel. Dat deskundigen op verschillende terreinen ook regelmatig onderzoek doen voor partijen in de sectoren waarop zij deskundig zijn klopt, daarop maakt deze deskundige geen uitzondering. De NOS schreef aan de lezer zich bewust te zijn van de deskundigen bij wie dit speelt en deze extra kritisch te bevragen. 

Ook voegde de hoofdredactie toe dat los van de eventuele gevolgen van een exportstop van olie en gas uit de VS, zowel de directeur van VEMOBIN, de energiedeskundige, een van de twee Europarlementariërs, als de minister het belang van methaanregulering voor de bestrijding van klimaatverandering benoemen in het artikel. De lezer had dit onderwerp namelijk graag meer teruggezien in het artikel van de NOS.

Achtergrondinformatie over geïnterviewden

De Ombudsman kreeg al vaker mails binnen waarin mensen vroegen om het geven van achtergrondinformatie over geïnterviewden. Maar hoe je dat zou moeten doen staat niet in de Code Journalistiek Handelen. Wat er wel staat, is dat een redactie producties maakt die “controleerbaar” zijn en dat omroepmedewerkers dus “transparant” zijn over hun journalistiek handelen. Daarnaast staat er dat elke vorm van belangenverstrengeling moet worden vermeden. 

Wij schreven eerder dat dit pleit voor zo duidelijk mogelijk zijn over waarom iemand als spreker mag optreden. En als er mogelijk sprake is van belangenverstrengeling, dan zou het goed zijn om dat te vermelden.

Dat een onderzoeker in opdracht van partijen uit de eigen sector werkt, is onvoldoende reden om diens onafhankelijkheid in twijfel te trekken. De NOS zegt zulke deskundigen extra kritisch te bevragen, antwoorden te controleren en gericht door te vragen, zoals ook bij de deskundige die gequoot is in dit artikel zou zijn gebeurd. Dit is volgens de redactie onderdeel van de standaardprocedure, maar voor het publiek is dat mogelijk onvoldoende duidelijk. De Ombudsman kan zich daarom voorstellen dat de NOS hier op haar pagina over journalistieke werkwijzen meer over uitlegt.

Geen wetenschappelijke toets

Het is niet aan de Ombudsman om over de inhoud van onderzoeksrapporten te oordelen, wel om het journalistiek handelen bij dit artikel te toetsen. De vraag is of de redactie de uitspraken van de energiedeskundige, de directeur, de Europarlementariërs en de minister nog extra had moeten checken door zelf de wetenschappelijke literatuur in te duiken of nog meer experts te benaderen. 

Over het algemeen zal een journalist dit niet doen. Het is namelijk niet aan de journalistiek om zelf wetenschappelijk onderzoek te doen, tenzij dat uitdrukkelijk de insteek is van een productie. Hier gaat het echter om journalistiek artikel waarbij gekozen is voor een andere aanpak: verschillende mensen reageren vanuit hun expertise op de waarschuwing van de VS. De redactie kiest er voor de beoordeling dus aan de geraadpleegde experts over te laten.

Het is niet zo dat de NOS zonder meer verantwoordelijk is voor iedere opmerking van een geïnterviewde expert. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een uitspraak van de Hoge Raad naar aanleiding van een aflevering van Zembla over granuliet. Een redactie is wel verantwoordelijk voor de keuze om een uitspraak van iemand te publiceren, voor de context waarin deze wordt geplaatst en voor de vraag of de uitspraak daardoor niet ten onrechte als vaststaand feit wordt gepresenteerd. 

In dit artikel van de NOS is voldoende duidelijk gemaakt dat de uitspraken voor rekening zijn van de geïnterviewde politici, directeur en deskundige. Van wie welk citaat afkomstig is, is in het artikel helder. Bijvoorbeeld in deze zinnen: “Klimaatminister Stientje van Veldhoven zegt dat het belangrijk is om schone olie en gas te winnen, maar dat moet ook gebeuren op een manier die uitvoerbaar is. De Europese Commissie voert daar nog gesprekken over. "Ik weet zeker dat ze met een oplossing zullen komen", besluit de minister. " Hierbij is duidelijk dat minister Van Veldhoven deze uitleg geeft en welk deel een letterlijke quote van haar is.

Conclusie

Redacties mogen zelf keuzes maken wie zij aan het woord laten. Dit is onderdeel van de redactionele autonomie en is vastgelegd in de Mediawet en door jurisprudentie en in verdragen verder verankerd. De Ombudsman kan dus niet voorschrijven welke analisten een redactie raadpleegt.

Daarnaast bleek eerder uit een uitspraak van de Hoge Raad dat een redactie niet geheel verantwoordelijk is voor opmerkingen van een geïnterviewde deskundige. De redactie is wel verantwoordelijk voor de keuze om een uitspraak van iemand te publiceren, voor de context waarin deze wordt geplaatst en voor de vraag of de uitspraak daardoor niet ten onrechte als vaststaand feit wordt gepresenteerd. In dit artikel is voldoende duidelijk gemaakt dat de uitspraken voor rekening zijn van de geïnterviewde politici, directeur en deskundige. 

De NOS heeft geen fout gemaakt, door niet te noemen dat de energiedeskundige één van de auteurs was van een onderzoeksrapport in opdracht van VEMOBIN. Dat een onderzoeker eerder onderzoeksrapporten heeft gemaakt in opdracht van bepaalde partijen is geen bewijs om de onafhankelijkheid van wat deze persoon in dit specifieke geval zegt gelijk in twijfel te trekken. Daarnaast heeft de redactie rekening gehouden met de achtergrond van de expert bij het doorvragen.