Een simpele samenvatting, geen feitelijk verslag

In het gesprek in De Ochtend ging het over de start van de openbare verhoren van de enquêtecommissie Corona. Die zou kort daarna beginnen nadat het werk van de commissie lange tijd stil had gelegen. Volgens de luisteraar werden door de spreker dingen gezegd over FVD die niet klopten en had de presentator mogelijk moeten doorvragen. “Na het maken van deze opmerking werd de man bedankt voor het interview en (werd) afscheid van (hem) genomen. Maar wat werd daar nou eigenlijk gezegd? En waarom kwam er geen vervolgvraag voor opheldering?” Omdat na nader contact redactie en luisteraar er niet uitkwamen, heeft de Ombudsman de uitzending onderzocht.

De politiek commentator

De spreker die in de uitzending voorbijkwam is een bekend politiek commentator. Volgens recent onderzoek was hij alleen in tv-talkshows van de publieke omroepen al 192 keer te gast. In het radioprogramma Nieuwsweekend van omroep Max was hij jarenlang de vaste politiek commentator, met een duidelijk en herkenbaar ironische manier van spreken over de politiek en de politici.

Deze rol (commentator) is iets anders dan een politiek verslaggever. In de benaming van de rol ligt al besloten dat degene die de rol heeft verder gaat dan enkel het opnoemen van de feiten. Er is ruimte voor een eigen duiding van de politiek. Ditzelfde geldt ook voor de rol van politiek ‘duider’. Dit laatste is een fenomeen dat inmiddels standaard geworden is bij veel talkshows.

Dit kan problematisch zijn als de rol van duider of commentator wordt vervuld door iemand die bij het grote politiek ook bekend staat als regulier politiek journalist.  Als dezelfde persoon in het ene programma vooral een eigen mening geeft en verder gaat dan de feiten, maar in een ander programma alleen nieuws verslaat, kan dat voor verwarring zorgen. Als journalist zou je deze verwarring over je eigen rol zo veel mogelijk moeten willen voorkomen, omdat anders je publiek je informatie mogelijk niet meer goed op waarde kan schatten.

Als een journalist toch in deze dubbelrol terecht komt, dan moet overduidelijk zijn welke pet de spreker in het programma op heeft. Antwoord op de vraag of de rol van de betreffende persoon in dit programma duidelijk genoeg was, hangt voornamelijk af van hoe deze persoon werd aangekondigd en de precieze woorden die hij gebruikte.

Duidelijkheid

In de uitzending van De Ochtend is de politiek commentator uitgenodigd om uit te leggen waarom het zo lang geduurd heeft voor de enquêtecommissie daadwerkelijk aan de slag kon en welke problemen er waren rondom de samenstelling van de commissie. Ook de politieke partij Forum voor Democratie komt daarbij ter sprake.

De politiek commentator (die ook letterlijk als “politiek commentator” wordt aangekondigd) zegt daarover: “Forum voor Democratie, die geloofde altijd dat als je gevaccineerd wordt dat er een chip mee in je lichaam gaat en dat je van bovenaf wordt aangestuurd.” Volgens de klager werd daarmee geïmpliceerd dat dit een officieel standpunt van de partij was. Letterlijk wordt dit echter niet gezegd. Bovendien volgt er op bovenstaande quote nog het volgende bijzinnetje: “om het maar even kort samen te vatten.”

Dit laatste zinnetje is belangrijk. Het geeft namelijk aan dat wat er voorafging aan dat zinnetje niet letterlijk genomen moet worden. Er is sprake van een parafrasering van standpunten die leefden binnen Forum voor Democratie. In een mail naar aanleiding van de klacht legt de commentator dit nader uit. Hij schrijft: “Wat ik simpel heb samengevat met een licht ironische toon is dat Forum "geloofde dat als je gevaccineerd wordt, dat je een chip mee in je lichaam krijgt en van bovenaf wordt aangestuurd". (…) FVD, of leden daarvan, heeft al dit soort informatie mede verspreid, heeft mede in het kielzog van de complottheoretici over het corona-vaccin gesproken.”

Niet alleen in de woorden, maar ook in de toon zat besloten dat de commentator hier uit de losse pols een beeld schetste en niet probeerde een journalistiek feitelijk verslag te geven van wat er aan de hand was. In de mail aan de luisteraar geeft de commentator dat ook nog eens extra aan door te zeggen dat er geen uitgebreid wetenschappelijk onderzoek voorafging aan zijn uitspraken. Wel komt hij met een aantal links waaruit volgens hem duidelijk wordt dat de ironische samenvatting niet op niets gebaseerd was. Er was voldoende onderbouwing om FVD en delen van haar achterban te verbinden aan complottheorieën rond corona en het coronabeleid.

Had de presentator moeten doorvragen?

De presentator vroeg niet door toen de commentator de opmerking over FVD en de vermeende chips maakte. Een vervolgvraag had voor de duidelijkheid zeker geholpen, al was die niet noodzakelijk. Bijvoorbeeld: ging het hier om een officieel partijstandpunt, om uitspraken van individuele politici of om opvattingen onder FVD-kiezers?

Dat de presentator die vraag niet stelde, betekent echter niet automatisch dat hier journalistieke normen zijn geschonden. Het gesprek was geen uitgebreid feitenonderzoek naar de precieze positie van FVD, en de spreker claimde dat ook niet. Het was een vooruitblik met een politiek commentator op de parlementaire enquête. In zo’n gesprek krijgt de gast ruimte om zijn interpretatie te geven en uit de context was voldoende duidelijk voor de luisteraars wat de status van de gedeelde informatie was. 

Conclusie

Kun je standpunten rondom een beladen politiek onderwerp dat al jaren speelt simpel samenvatten? De manier waarop een politiek commentator dat deed in de uitzending van De Ochtend zorgde in elk geval bij sommige luisteraars voor verwarring. Dat was niet nodig als je luisterde naar de context waarin die samenvatting gegeven werd. Er was duidelijk geen sprake van een puur journalistiek feitelijk verslag. Dat bleek onder andere uit de toon van het gesprek en de woorden waarmee de spreker was aangekondigd.

Belangrijker nog was een bijzinnetje van de politiek commentator in het programma vlak na de uitspraak waar de luisteraar vragen over had. Hij zei letterlijk: “om het maar even simpel samen te vatten”. Daarmee was voldoende duidelijk dat wat er daarvoor gezegd werd geen één op één weergave van de werkelijkheid was.

De vraag van de luisteraar waarom er niet doorgevraagd werd is daarmee ook beantwoord. Al is de Ombudsman het eens met de luisteraar dat een extra vraag voor nog meer duidelijkheid had kunnen zorgen.