Meer dan twintig keer klom een lezer in de pen in een periode van tien weken om zijn ongenoegen te uiten over de artikelen die verschenen op het BNNVARA-platform Joop.  Hij stoorde zich aan de manier waarop de redactie met bronnen omging. Ook wees hij op informatie die feitelijk onjuist zou zijn. Daarnaast stelde hij dat de eigen interpretatie van het nieuws ervoor zorgde dat artikelen van het platform meer op opiniestukken dan op actuele nieuwsberichten leken.

Van de redactie van Joop kreeg de klager na verloop van tijd geen reactie meer. De eindredacteur van het platform liet aan de Ombudsman expliciet weten geen aandacht meer te willen besteden aan deze lezer. Een standpunt dat enkel aan de Ombudsman kenbaar werd gemaakt en niet aan de lezer met klachten.

Ook na deze definitieve ‘afsluiting’ door Joop bleven de berichten van de lezer binnenkomen. Het stilzwijgen van de Joop-redactie in de richting van de klager is spijtig. Naar aanleiding van vragen van de Ombudsman laat de redactie van Joop weten dat ze slechte ervaringen heeft met de desbetreffende klager en dat het beantwoorden van de klachten zou zinloos zijn. De Ombudsman vindt het jammer dat het niet tot een vruchtbare communicatie is gekomen tussen klager en redactie.

Gezien het grote aantal klachten dat de lezer indiende en de manier waarop deze klachten geformuleerd zijn, begrijpt de Ombudsman het standpunt van de redactie wel. Het zou wenselijk zijn als er toch iets van een dialoog tot stand komt, maar dat kan alleen als daar van beide kanten een nadrukkelijke wens toe is. Dit vraagt iets van de redactie, maar ook van de lezer in kwestie.

De lezer verzocht de Ombudsman om onderzoek te doen. Aangezien veel van de vragen van de lezer gingen over vergelijkbare zaken zullen we niet alle klachten in dit onderzoek op detailniveau beschrijven.  

Actueel? Of Opinie?

Joop is de opiniesite van BNNVARA. Dat staat ook op de openingspagina van de site. De redactie omschrijft de site als “de opiniesite van BNNVARA met actueel nieuws en uitgesproken meningen.” Dat je op deze site dus vooral niet moet verwachten dat er compleet neutrale informatie te vinden is, lijkt daarmee meteen duidelijk. Ook de klagende lezer erkent dat.

Maar volgens de lezer gaat daar toch iets mis. Over het opiniërende karakter schrijft hij aan de Ombudsman en de redactie: “Prima natuurlijk, behalve als je nieuwsberichten publiceert die overlopen van onjuistheden en dit niet duidelijk aanmerkt als mening. Noem het dan "Onze kijk op het nieuws" of iets. Met een disclaimer dat de redactie een flinke draai heeft gegeven aan de actualiteit en de inhoud met een potje zout genomen moet worden.”

Volgens de lezer is er ruimte voor twijfel over de status van de informatie die je op de website leest. Niet alles wat als feitelijk wordt voorgesteld is dat daadwerkelijk, zo stelt hij. De Ombudsman deed al eerder onderzoek naar Joop naar aanleiding van die onduidelijkheid bij (een deel van) het publiek. Zo waren er voorheen berichten die verschenen onder het kopje ‘Opinies’ en berichten die geschreven waren onder het kopje 'Nieuws’. Deze kopjes zorgden voor verwarring die uiteindelijk ook de redactie zelf niet wenselijk vond. Naar aanleiding van het eerdere onderzoek werd afscheid genomen van het kopje ‘Nieuws’.

Uit de reacties van de lezer die nu in de pen klom blijkt echter dat daarmee nog niet alle onduidelijkheid is weggenomen. De rubriek 'Nieuws’ is vervangen door de rubriek ‘Actueel’. Die nieuwe kop boven de rubriek heeft echter in feite niets veranderd. Nog altijd bestaat deze rubriek náást de rubriek ‘Opinies’, waardoor je op zijn minst de valse verwachting zou kunnen wekken dat bij ‘Actueel’ géén sprake is van opinie. Waarom heb je immers anders een aparte kop ‘Opinies’ nodig?

Volgens de redactie van Joop is het kopje wel degelijk nodig. Op vragen van de Ombudsman over het gebruik van het kopje laat de eindredacteur van het platform weten dat het bij het kopje 'Opinies' gaat om de meningen van derden. Onder 'Actueel' zijn de uitingen van de redactie zelf te vinden. Het kopje ‘Opinies’ veranderen ziet de eindredacteur niet zitten, zo laat hij de Ombudsman weten.

"Iedere aanpassing van de vormgeving zal net als bij de vorige aanpassing weer tot nieuwe klachten leiden omdat er nu eenmaal geen sprake kan zijn van volledig sluitende eenduidigheid. Omdat het gaat om opinie - en niet om laboratoriumonderzoek - zal er altijd wat over op te merken zijn, dat ligt besloten in de aard van het medium. De vormgeving is onderdeel van de aard van het medium, in casu een opiniesite."

De redactie van Joop mag op haar website een eigen opinie over de actualiteit uitdragen. BNNVARA is een ledenomroep en daarvan mag verwacht worden dat ze een eigen blik op het nieuws deelt. Sterker nog, het is volgens de Mediawet een belangrijke taak van de ledenomroepen om kleur te bekennen. Dat BNNVARA dit op Joop doet, kan je de omroep en redactie dus niet aanrekenen. Wel is het belangrijk dat ze zorgt dat het voor alle lezers glashelder is waar feit ophoudt en mening begint.

In de Code Journalistiek Handelen, waar ook Joop zich aan moet houden, staat: "Omroepmedewerkers maken in een productie duidelijk onderscheid tussen feiten, beweringen en meningen." De redactie van Joop zegt dat alles wat zij publiceren opinie is. De Ombudsman is dat met de redactie eens, maar constateert dat er een deel van het publiek is dat hier anders naar kijkt. Die onduidelijkheid kan opgelost worden door het kopje 'Opinies' te vervangen door iets dat niet dezelfde taalkundige verwarring oproept.

Citeren, parafraseren en interpreteren

Volgens de lezer gaat de redactie van Joop te ver in het bekennen van kleur. Niet alleen is er sprake van gekleurde berichtgeving, maar de redactie zou feiten verdraaien om tot die berichtgeving te komen. Bronnen zouden verkeerd geciteerd worden en soms zelfs compleet verdraaid.

De Ombudsman heeft de berichten waarover de lezer klaagde bekeken en concludeert dat wat de redactie schrijft inderdaad niet altijd volledig overeenkomt met de bron waarop de berichten zijn gebaseerd. Joop citeert meestal niet letterlijk, maar parafraseert of vat samen. Dat is geen overtreding van journalistieke spelregels.

Een citaat moet, als het daadwerkelijk weergegeven wordt als een citaat, één op één kloppen met wat er gezegd wordt. Een citaat is een letterlijke weergave van wat een persoon zegt of wat er in een bron geschreven is. Zo'n citaat staat tussen dubbele aanhalingstekens. Dit is bij de artikelen waar de lezer over schrijft vrijwel nooit het geval. Joop parafraseert dus voornamelijk.

In het verleden heeft de rechter zich al eens uitgesproken over wat daarbij wel en niet mag. De rechter schreef toen over een uitzending van Buitenhof dat parafraseren inhoudt “het in eigen bewoordingen weergeven van de inhoud van hetgeen er gezegd is. Bij een parafrase heeft degene die parafraseert dus meer vrijheid [dan bij een citaat]. Maar ook de parafrase moet (in voldoende mate) inhoudelijk recht doen aan hetgeen wat gezegd is.”

Dat is bijvoorbeeld het geval als Joop een artikel schrijft naar aanleiding van een bericht van Trouw. In dat bericht van de krant gaat het over de wapenhandel van Israël met Europa. Trouw schrijft dat er opnieuw sprake is van een recordjaar. In het stuk komt ook de Israëlische minister van Defensie Katz aan het woord: “Volgens minister van Defensie Israel Katz zijn de recordcijfers geen verrassing. Hij ziet een ‘duidelijke en onmiskenbare lijn’ tussen de prestaties van het Israëlische leger op het slagveld en het succes van de defensie-export. Dat Israël zelfs in het derde oorlogsjaar exportrecords breekt, noemt hij ‘een bewijs van het internationale vertrouwen in de Israëlische defensiesector’. Katz verwijst daarbij expliciet naar operaties in Gaza, Libanon, Iran en Jemen, die volgens hem hebben bijgedragen aan de reputatie van Israëlische systemen.”

Het bovenstaande vat Joop samen in de zin “Minister van Defensie Israel Katz constateert dat de vernietiging van onder meer Gaza juist klanten trekt”. De minister spreekt hier inderdaad niet letterlijk de woorden uit dat het juist de vernietiging van Gaza is die zorgt voor klanten. Toch kun je dit wel degelijk lezen als een parafrase van wat er wel gezegd wordt. Joop geeft – zoals de rechter het in de eerdere uitspraak over Buitenhof aangeeft – in eigen woorden de inhoud weer. Dat wat er gezegd wordt, wordt door Joop gekleurd en steviger neergezet. Iets dat je van een opiniesite kunt verwachten.

Toch vraagt dit ook om de nodige voorzichtigheid: de zin van Joop is verdedigbaar als scherpe interpretatie van Katz’ koppeling tussen oorlogshandelingen en exportresultaten. Als parafrase is zij echter minder precies: “vernietiging van onder meer Gaza” is niet de woordkeuze van Katz of Trouw en voegt een normatieve duiding toe. Met die formulering wordt niet alleen een feitelijke situatie beschreven, maar wordt ook een oordeel over de aard en gevolgen van het optreden in Gaza uitgedrukt. Dat maakt des te belangrijker dat Joop zulke duidingen herkenbaar als redactionele interpretatie presenteert.

Ook in de andere berichten waar de lezer over klaagt is dit patroon zichtbaar. Door woordkeuze, met name door het gebruik van bijvoeglijke naamwoorden, wordt het Joop-sausje toegevoegd aan een bestaand nieuwsbericht. Voor lezers die de redactionele stijl kennen, zal die duiding herkenbaar zijn. Dat ontslaat de redactie er niet van om die duiding ook voor minder vertrouwde of incidentele bezoekers voldoende duidelijk te maken. Maar ook hier geldt dat Joop niet iets doet dat niet zou mogen.

Letterlijke citaten

In de berichten waar de klagende lezer de Ombudsman over schreef zijn er enkele waar wel daadwerkelijk geciteerd wordt. Zo is er een artikel over de extreme hitte deze zomer in West-Europa. Volgens de lezer gaat daar in een quote tussen aanhalingstekens iets mis: “"Extreme waakzaamheid" wordt door JOOP letterlijk als quote toegeschreven aan Macron. Maar Macron heeft dit niet gezegd.  Een paar dagen terug waarschuwde hij al, maar niet verder dan grote waakzaamheid.”

De quote komt, zoals Joop in het artikel aangeeft, uit een artikel van The Guardian. Ook daar wordt Macron gequoot. In het Engels staat daar dat de Franse president opgeroepen zou hebben tot “extreme vigilance”. Dit is door Joop vertaald als “extreme waakzaamheid”. Een vertaling die correct is. De lezer deed via Google een poging de letterlijke Franse vertaling van de woorden te vinden, maar slaagde daarin niet. Het leidde tot de conclusie dat het citaat niet correct zou zijn.

De Ombudsman heeft de primaire Franse bron niet kunnen verifiëren. Daardoor kan niet met zekerheid worden vastgesteld of Macron deze woorden precies zo heeft gebruikt. Wel is de formulering terug te vinden in de door Joop gelinkte Engelse bron. Bij vertaalde citaten verdient het de voorkeur om, waar mogelijk, naar de primaire bron te verwijzen of duidelijk te maken dat het om een vertaling uit een secundaire bron gaat.

Belangrijk is dat voor het publiek van Joop duidelijk te achterhalen is waar het letterlijke citaat vandaan komt en dat is hier wel het geval. Ook is het citaat letterlijk (ook al is het dan in vertaling) terug te vinden. Daar waar een redactie bij een parafrase iets meer ruimte heeft voor een eigen interpretatie van de woorden, moet een citaat exact zijn.

Een factcheck met gebreken

Joop geeft in de rubriek ‘Actueel’ geen strikt feitenoverzicht, maar een gekleurde blik op het nieuws. Wie daar, zoals de klagende lezer doet, als een fact checker overheen gaat, zal inderdaad stuiten op die redactionele interpretatie.

Wie besluit een factcheck los te laten op alles wat Joop schrijft, moet daarin echter wel zorgvuldig zijn. Want ook de klagende lezer gaat een paar keer in de fout. Zo beweert de lezer dat Joop er dingen bij verzint als het gaat over een speech van de nieuwe leider van de Partij voor de Dieren. Joop schrijft “Als voorbeeld van de nieuwe fossiele koers van Jetten haalde Teunissen de klimaatzaak aan die de bewoners van Bonaire aanspanden en wonnen.”

De klagende lezer schrijft daarover vervolgens “Er is nagenoeg geen bron te vinden waarin wordt gesproken over de standpunten van Teunissen over Bonaire tijdens haar speech.” Wie de daadwerkelijke video bekijkt van de speech en zich niet enkel baseert op het artikel van de NOS ziet dat Teunissen het (na zes minuten) wel degelijk heeft over Bonaire. Dat dit niet in het artikel van de NOS genoemd wordt, betekent nog niet dat het niet gezegd is. Wel zou het goed zijn als Joop in dit geval ook linkt naar de originele bron: de speech zelf.

Conclusie

Meer dan 20 mails schreef de klagende lezer over de berichtgeving van Joop. Hij voert in die mails vele “feitelijke fouten” op die de redactie zou maken. Het gros van die ‘fouten’ is terug te voeren op de formulering van Joop. De site heeft een uitgesproken mening en dat mag, ook volgens de spelregels in de Code Journalistiek Handelen. Voor het publiek is echter niet altijd helder wanneer het feitelijke informatie leest en wanneer de redactie daar nadrukkelijk haar eigen interpretatie aan toevoegt.  

De Ombudsman roept Joop daarom opnieuw op om het onderscheid tussen de rubrieken ‘Actueel’ en ‘Opinies’ te verduidelijken. Daarnaast vraagt de Ombudsman om bij parafrases en samenvattingen zorgvuldig te blijven, zeker als een stevigere formulering kan zorgen voor te veel ruis over wat er daadwerkelijk gezegd of geschreven is door een bron.

Wel verdient de redactie van Joop ook een compliment als het gaat om omgang met bronnen. In ieder artikel van de BNNVARA-site wordt met hyperlinks verwezen naar waar ze de informatie vandaan halen. Een lezer die twijfelt kan dus altijd terecht bij het bronmateriaal. Iets waarin andere nieuwssites nog wel eens tekortschieten.

De Ombudsman vindt het jammer dat het de redactie en de lezer niet gelukt is om tot een vruchtbaar gesprek te komen. Daarvoor is het echter ook van belang dat een klager met respect omgaat met een redactie. Het gestrekte been is zelden de start van een goed gesprek. Niet iedere klacht hoeft tot een inhoudelijke discussie te leiden, maar een heldere reactie over de gemaakte afwegingen past bij een open en reflectieve journalistieke houding. Juist wanneer een platform kleur bekent, is die duidelijkheid richting het publiek van groot belang.

 

Naschrift: De redactie van Joop laat in reactie weten het zeer oneens te zijn met de analyse van de Ombudsman dat het onderkopje ‘Opinies’ op de site tot ongewenste verwarring bij het publiek kan leiden en hoe dat op te lossen zou zijn. Dat in het verleden het kopje 'Nieuws' wel is vervangen door 'Actueel' was destijds ook geen poging om de status van artikelen op de site te verduidelijken voor het publiek, maar louter een “tegemoetkoming” aan de Ombudsman, schrijft de redactie.