Evenwicht is geen journalistiek criterium

De klacht

NOS Nieuws en de Ombudsman kregen een klacht naar aanleiding van diverse berichten over het Midden-Oosten, met name over Israël en Hezbollah. De lezer van de NOS-website constateerde “dat het structureel ontbreken van relevante context en meerdere perspectieven het publieke begrip en het maatschappelijk debat geen recht doet”. NOS Nieuws zou daarmee niet voldoen aan haar kernopdracht van het geven van feiten en context. De lezer schreef: “De buitensporige en eenzijdige aandacht die de NOS geeft aan het handelen van Israël geeft voeding aan het antisemitisme in onze samenleving.”

De redactie gaf toelichting op de status van diverse artikelen (het liveblog en nieuwsberichten) en op de factoren die nieuwskeuzes bepalen: nieuwswaarde, actualiteit en verifieerbaarheid. “Dat kan ertoe leiden dat de aandacht in een bepaalde periode vaker uitgaat naar het handelen van één partij, bijvoorbeeld wanneer daar op dat moment de meeste nieuwsontwikkelingen zijn.”

Maar de lezer vond dat de redactie onvoldoende op zijn punten inging. Hij klaagde over “onevenwichtigheid in de totale berichtgeving” en voegde toe: “[O]pnieuw geef ik aan dat de feitelijke omstandigheden niet eens altijd onjuist zijn geschetst. Echter, het ontbreken van context (het handelen van Hezbollah) leidt tot onvolledige informatie voor de lezer.” Hij vroeg de Ombudsman om een onderzoek.

Redactionele autonomie en streven naar evenwicht

In de kern schrijft de mailer dat hij specifieke informatie en context mist in de berichtgeving over Israël en Hezbollah. De Code Journalistiek Handelen geeft geen specifieke handvaten voor de noodzakelijke hoeveelheid context die een artikel moet bevatten. Maar we kunnen de vraag over de context – mogen we ons de vrijheid van een woordspeling permitteren? Ja, dat mag – wel van wat meer context voorzien.

Allereerst moet heel helder zijn dat redacties zelf keuzes mogen maken waarover zij berichten, welke invalshoek zij kiezen en met welke bronnen zij dat doen. Deze zogenoemde redactionele autonomie is vastgelegd in de Mediawet en door jurisprudentie en in internationale verdragen verder verankerd. Deze vrijheid van een redactie geldt expliciet ook voor NOS Nieuws. De Ombudsman kan niet voorschrijven waar een redactie over bericht.

Dat neemt uiteraard niet weg dat er in algemene zin verwachtingen kunnen zijn over hoe de NOS de informerende taak invult. Volgens het eigen missiestatement: “de primaire informatiebron te zijn op het gebied van nieuws, sport en evenementen, zodat de Nederlandse burger beter in staat is te oordelen over ontwikkelingen in de wereld, waardoor hij zijn gedrag beter kan bepalen. De NOS hanteert hierbij de hoogste journalistieke eisen van zorgvuldigheid, betrouwbaarheid, ongebondenheid, pluriformiteit en objectiviteit.”

Dat is iets anders dan te moeten streven naar ‘evenwicht’. Wij schreven eerder al over het verondersteld ‘in balans moeten zijn’ van journalistieke uitingen van NOS Nieuws. We stelden toen: “Het is voor de journalistiek geen doel op zich om naar balans te zoeken. Door geforceerd een balans aan te willen brengen, doe je afbreuk aan de invulling van de journalistieke taak van de NOS als nieuwsorganisatie.”

Als je streeft naar ‘evenwicht’ ga je er van uit dat twee verschillende zaken (bijvoorbeeld tegenstrijdige standpunten of twee kanten aan een conflict) gelijkwaardig zijn. En dat die evenveel aandacht zouden moeten krijgen. Maar journalisten doen ook verslag van kwesties waarbij het aanbrengen van een dergelijk evenwicht zou neerkomen op een vertekening van de werkelijkheid. Het wordt wel bothside-ism of streven naar false balance genoemd. Dat levert slechte journalistiek op, die niet accuraat weergeeft wat er daadwerkelijk in de wereld gebeurt. In het hierboven genoemde artikel gaan we dieper in op diverse wetenschappelijk onderzochte aspecten aan de onterecht geclaimde taak van de journalistiek om platweg ‘evenwichtig’ te zijn.

De brenger van nieuws

Het onafhankelijk en werkelijkheidsgetrouw informeren van het grote publiek, dat is de taak die de NOS heeft. Daarbij moet de werkwijze objectiveerbaar en controleerbaar zijn. Er wordt in de Mediawet aan taakomroepen niet opgedragen te zoeken naar ‘evenwicht’. En ook niet aan nieuwsorganisaties dat in ieder bericht altijd een uitputtende weergave van een gebeurtenis of ontwikkeling moet worden gegeven. Een nieuwsbericht is geen encyclopedie.

Een nieuwsorganisatie mag, moet en zal een keuze maken wat wanneer in welk bericht op te nemen, en doet dat op grond van onder meer de factoren die de redactie aan deze klager schetste. In de factor ‘actualiteit’ zit het ‘nieuw zijn’ van informatie verwerkt; zo begrepen is ‘oud nieuws’ een innerlijke tegenspraak waaraan een nieuwsorganisatie zich beter niet te vaak bezondigt. In de factor ‘nieuwswaarde’ zit ook de relevantie voor het brede publiek opgesloten, een subfactor die de redactie niet met zoveel woorden noemde. Maar waar heeft het publiek op een bepaald moment van nieuwsontwikkeling behoefte aan? Dat zal steeds verschillen.

Nieuwsverslaggeving gebeurt zo dicht mogelijk op de ontwikkeling van de nieuwsgebeurtenis zelf. Daarmee is dergelijke berichtgeving per definitie een proces van stukjes en beetjes. Dat voortdurende karakter en het ‘niet af zijn’ van nieuwsverslaggeving laat zich het duidelijkst zien in het zogenoemde liveblog. Wij schreven al eerder naar aanleiding van andere vragen over de aard van zo’n liveblog. Wanneer nieuwe informatie loskomt, zal die daarin worden gemeld en toegevoegd zonder daarmee het hele nieuwsproces steeds opnieuw te doen of alle eerder verstrekte informatie opnieuw te vermelden.

De lezer leek zich dat te realiseren, en op die stuksgewijze weergave had hij niet veel aan te merken: hij schreef dat hij niet wilde stellen “dat de afzonderlijke berichtgeving per definitie feitelijk onjuist is”. Dat is goed om te lezen.

Maar hij zag wel in het grotere geheel een focus op het handelen van één partij in het conflict. Het klopt dat er meer berichten zijn over het handelen van Israël. Diverse onafhankelijke bronnen laten de asymmetrie in activiteiten van de diverse partijen in de regio zien, dat zijn onder meer dataverzamelingen, onderzoeksinstituten en platforms die op basis van openbare informatie (berichten op sociale media, waarnemingen ter plekke) de activiteiten registreren. Dat Israël actiever is geweest in de afgelopen maanden, is onafhankelijk gedocumenteerd. Vervolgens zie je terug wat de NOS-redactie ook al schreef: als één partij zich actiever toont in een conflict, dan zal de nieuwsberichtgeving (dat wat dus met name een liveblog of -verslag haalt) zich daar ook meer op focussen. 

De Ombudsman ziet eenzelfde focus in de berichtgeving op Israël bij een niet-representatieve maar wel informatieve zoekslag bij enkele andere publieke nieuwsorganisaties (CBC, NPR, VRT). De huidige focus op Israël is niet uniek voor de NOS en heeft niet te maken met een vermeend gebrek aan objectiviteit of buitensporige aandacht voor één kant. Dat is hoe dagelijkse verslaggeving van conflictsituaties door publieke omroepen met een nieuwstaak werkt.

De lezer zette ook vraagtekens bij achtergrondstukken en explainers vanwege eenzelfde focus op één partij. De Ombudsman vond in de periode waarop de klager zich specifiek richtte enkele verhalen en video’s met meer context en focus op (handelingen, achtergrond en historie van) Hezbollah bij NOS Nieuws en Nieuwsuur. Dat laatste programma hoort bij de brede waaier aan berichtgeving waar de taakomroepen NOS en NTR gezamenlijk in voorzien, zeker waar het de achtergronden betreft. Bijvoorbeeld de langere verhalen op 11 maart, 27 maart en 26 mei. Of een korte aanduiding van de rol van Hezbollah in een ongedateerd uitlegverhaal uit dit voorjaar van NOS op 3. Er is dus wel enige aandacht voor de achtergronden van Hezbollah geweest. Maar ook in de duiding zal de relevantie voor het publiek van de uitleg op dát specifieke moment bepalend mogen zijn bij de keuzes die de redactie maakt.

Concluderend

Een deel van het publiek kan van mening zijn dat NOS Nieuws een te beperkt licht werpt op de aard van de verwevenheid van Hezbollah met de Libanese samenleving en de terreur die deze organisatie uitoefent via raketbeschietingen op Israël. En meer verhalen, met andere, meer en bredere achtergronden, zijn uiteraard altijd welkom. De NOS maakt bepaalde keuzes en andere keuzes zijn mogelijk. Maar de gemaakte keuzes zijn vanuit de rol als nieuwsorganisatie te verklaren en toegestaan.

Het is goed dat nieuwsredacties horen van hun publiek hoe berichtgeving overkomt, de redactie gaf dat aan. Want ondanks dat evenwicht geen journalistiek criterium is, schreef de redactie aan de lezer daarop wel te reflecteren: “Wij nemen uw signaal serieus dat de optelsom van berichtgeving door lezers anders kan worden ervaren. Uw opmerkingen over context, perspectief en evenwicht nemen wij mee in onze voortdurende afwegingen.” Zo blijven journalistieke redacties scherp.

Tot slot: de lezer maakt een zeer algemene opmerking dat eenzijdige berichtgeving (in dit geval: van NOS Nieuws) voeding zou geven aan toenemend antisemitisme in de samenleving. Dat is een nogal stevige beschuldiging aan het adres van een journalistieke organisatie. Er is geen objectiveerbare onderbouwing dat de berichtgeving van NOS Nieuws antisemitisme faciliteert door niet vaker de terreur van Hezbollah in haar artikelen te noemen.

Uiteraard kan de NOS op grond van haar eigen reflectie besluiten op meer momenten aan die terreur aandacht te geven, en meer context juicht de Ombudsman altijd toe. Maar in Nederland heeft de pers grote vrijheid om zelf te bepalen waarover te publiceren. Dat is iets om trots op te zijn. Ook al heeft een deel van het publiek soms liever dat berichtgeving anders zou zijn.