Liveblog bij groot nieuws: snel, maar vooral ook zorgvuldig

Liveblog

De berichtgeving over de aanval op de meisjesschool maakte deel uit van een liveblog over een snel escalerend conflict in de regio op 28 februari.

Als nieuws zich zo razendsnel ontwikkelt als in dit geval, besluit de redactie vaak tot het starten van een liveblog, om chronologisch, snel en voortdurend over een veranderend nieuwsfeit te kunnen berichten. Nieuwsorganisaties weten dat het publiek bij crises snel en vaak geïnformeerd wil worden. Het starten van een liveblog is altijd een keuze, die het risico heeft dat je informatie doorgeeft die niet ‘af’ is, onvolledig blijft of later zelfs anders blijkt te zijn. Juist onder dergelijke omstandigheden luistert een van de afspraken uit de Code Journalistiek Handelen dus erg nauw: “In producties worden in beginsel de bronnen vermeld.” De code is de set afspraken waaraan journalisten van de publieke omroepen zich houden en die de Ombudsman gebruikt om na te gaan hoe journalistiek werk tot stand is gekomen.

Bij deze manier van verslag doen neem je als nieuwsmedium informatie op terwijl een voorval zich nog ontrolt. Een ander kenmerk van het liveblog is dan ook een opeenvolging van korte updates zodra nieuwe informatie beschikbaar komt.

Bronvermelding

Vanaf de eerste melding van de verwoesting van de meisjesschool door een raket is in het liveblog terug te zien hoe snelheid van nieuws en bronvermelding werkt. In het eerste bericht (van 11.39 uur) over de meisjesschool staat de beschuldiging tussen aanhalingstekens in de titel, en in tekst wordt uitgelegd wie bron van het citaat is. Op zich is dit volgens de journalistiek-ethische afspraken: herkenbaar citeren en met bronaanduiding.

Wel is het zo dat een quote in een titel altijd lastig is, en zeker als je de afzender pas in het artikel meekrijgt. Lezers verwerken dan eerst de informatie in de quote, voordat ze de bron op betrouwbaarheid kunnen verifiëren. Vollediger en duidelijker is – zoals het in latere artikelen gebeurde – om er iets anders van te maken, bijvoorbeeld zoals bij de kop op Instagram: “Iran: tientallen doden bij school door Israëlische raket”. Daarmee is de daadwerkelijk gebruikte kop niet fout, maar deze kon beter. Over of deze kop later verwijderd of gerectificeerd zou moeten worden hebben we het hieronder.

Het tweede bericht op het liveblog (van 12.13 uur) over de raket bevat de zin: “Het nieuws van de Iraanse media is niet onafhankelijk te verifiëren. Het Witte Huis heeft nog niet op het bericht gereageerd.” Er is geen verwijzing naar een mogelijke afzender van de raket.

Dan wordt op het liveblog een artikel geplaatst over hoe de NOS nieuws als dit probeert te checken. De derde vermelding van de meisjesschool geeft alleen een schatting van het dodental, maar opnieuw staat de bron wel vermeld: het Iraanse persbureau op basis van aantallen die afkomstig zouden zijn van “de Medische Universiteit in het zuiden van Iran”. In de avond volgt dan opnieuw een bericht over hoe lastig informatie uit Iran te krijgen en checken is, ditmaal van de correspondent. In het vierde bericht over de school staat weer de zin: “De informatie die uit Iran komt is niet onafhankelijk te verifiëren.” In een bericht de volgende dag om 13.38 uur wordt nog eens specifiek de discussie over nepnieuws over de meisjesschool toegelicht en wordt opnieuw de manier van het onderzoeken van beelden en informatie uitgelegd.

Er is in de teksten van het liveblog steeds aangegeven wie de afzender van informatie was: door middel van gebruik van dubbele punt, aanhalingstekens en citaat-vorm, en door het gebruik van een naam en/of specifieke formulering zoals “volgens” of “zegt”. De lezer die klaagde bij de Ombudsman maakte een vergelijking en schreef: “Ik neem aan dat een titel als ‘Wim is een pedofiel en misbruikt kinderen’. Met daaronder als je pas op het artikel klikt een zin: ‘dit beweert Jan.’ ook niet door de beugel zou kunnen.” Formeel zou dat kunnen mits het tussen dubbele aanhalingstekens staat, zodat duidelijk is dat het om een uitspraak van iemand gaat. Maar beter is het om géén quotes in koppen te gebruiken, of degene die de uitspraak doet ook in de kop op te nemen.

In de Instagram-post over dit onderwerp staat de afzender in de titel van het bericht, en de inhoud van de informatie niet als quote. Een duidelijke manier om direct aan te geven van wie informatie afkomstig is. De redactie meldt wat de bron erover zegt, wat overigens niet inhoudt dat dit de opvatting van de redactie is.

 

Er wordt door NOS Nieuws steeds gemeld dat er met de bron iets aan de hand is: niet onafhankelijk te verifiëren. Dat is relevant, zeker omdat het nog niet duidelijk is hoe de situatie zich zal ontwikkelen. Het is overigens ook de taak van de journalist om de gebeurtenissen te blijven volgen, om te zien of uiteindelijk met meer zekerheid de daadwerkelijke gang van zaken verteld kan worden. Dat deed NOS Nieuws ook, hieronder daarover meer.

Waarom deze bron?

Waarom een specifieke bron gekozen wordt voor een nieuwsartikel is allereerst een kwestie van redactionele autonomie. Een nieuwsorganisatie mag zelf bepalen waarover bericht wordt, op welke wijze en met welke sprekers, experts of bronnen. Die redactionele autonomie is vastgelegd in wetten en in rechterlijke uitspraken. Die bescherming is belangrijk en daaraan kan het publiek noch de Ombudsman tornen.

Maar waarom zou je een bron gebruiken als je er als nieuwsorganisatie direct bij moet vermelden dat je deze zelf niet kunt verifiëren. Want daarmee problematiseer je de bron dus ook, en waarom zou je dat doen? En als een situatie zich ontwikkelt, wat vermeld of verander je dan als er meer bekend wordt?

Als nieuwsorganisatie zal je toch nu en dan mogelijk onbetrouwbare bronnen gebruiken, simpelweg omdat je niet anders voorhanden hebt. Wanneer een gebeurtenis heel relevant is, zal je als nieuwsorganisatie de verantwoordelijkheid voelen om hierover te berichten, ook wanneer die gebeurtenis nog niet is uitgekristalliseerd. Dan meld je, mét duidelijke afzender en voorbehoud, wat je weet. Én wat je niet weet, in dit geval of de bron wel betrouwbaar is.

NOS Nieuws doet dat in de berichten over de meisjesschool. Zelfs in ultrakorte berichtjes over mogelijke aantallen doden (letterlijk vier of zes zinnen) wordt de bron genoemd en gezegd: “De slachtofferaantallen kunnen vooralsnog niet worden geverifieerd.” Dit is volgens journalistiek-ethische normen.

De vraag is waar je de grens legt bij het gebruik van mogelijk onbetrouwbare bronnen. Want soms wordt het publiek er niet echt wijzer van. Het zou goed zijn als een redactie zo transparant mogelijk is over waarom de keuze wordt gemaakt om toch over deze gebeurtenis te berichten. In enkele artikelen in het liveblog legt de redactie uit hoe men verifieert. In zo’n artikel zou een opmerking over keuzes in brongebruik meegenomen kunnen worden.

Ook onzekerheden delen

Journalisten vinden het vaak ongemakkelijk te melden wat ze nog niet weten. Maar onderzoek laat zien dat publiek dat wel wil. Transparantie van een nieuwsorganisatie over onzekerheden rond cijfers en data of andere zaken draagt wel degelijk bij aan vertrouwen in een medium. Het publiek is nieuwsgierig en slim genoeg om context te kunnen meewegen.

De lezer noemde de toevoegingen bij de liveblog-berichten over de betrouwbaarheid van de bronnen wat oneerbiedig “een soort disclaimer”. Dat zijn ze niet, het is belangrijke context bij berichten, die het publiek kunnen helpen een bron op waarde te schatten. De nieuwsorganisatie doet wat onder deze omstandigheden voor het publiek belangrijk is: de context geven dat men met deze bron mogelijk moet oppassen.

Oude koppen weghalen?

Mét de liveblog-artikelen zelf veranderen ook de koppen mee tijdens de ontwikkelingen. De klager wees erop dat de allereerste kop — waarin Israël werd geïmpliceerd als verantwoordelijke voor de raketaanval zonder sluitend bewijs — nog steeds terug te vinden is en volgens hem gerectificeerd had moeten worden. Dat oude koppen zichtbaar blijven, is echter onderdeel van de manier waarop zich ontwikkelend nieuws wordt gearchiveerd. Als een bericht door nieuwe informatie achterhaald wordt, wordt het in het liveblog geüpdatet maar zal ook het origineel nog vindbaar blijven. Bij een liveblog volgen veranderingen en aanpassingen elkaar snel op, en die ontwikkelingen kan je blijven terugzien. Voor de rol van de journalistiek als zogenoemde eerste versie van de geschiedenis is dat belangrijk; als je zo’n eerste kop zou weghalen, zou je het archief herschrijven.

In dit geval heeft voortschrijdende kennis over de afzender van de raket met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid laten zien dat dit de Verenigde Staten waren. Internationaal onderzoek en journalistieke inspanning leidden tot een hoorzitting daarover in de Amerikaanse Senaat. Ook van dit alles heeft NOS Nieuws weer verslag gedaan. Men is niet gestopt met berichten na die eerste twee dagen.

Conclusie

NOS Nieuws heeft via een liveblog volgens gebruikelijke journalistiek-ethische afspraken verslag gedaan van zich snel ontwikkelend nieuws: met bronvermelding, met zichtbare citaatvorm en met snelle aanpassingen als meer informatie bekend werd. Ook wordt aangegeven dat zaken (nog) niet geverifieerd konden worden, werd over de betrouwbaarheid van de bron gecommuniceerd en werd uitgelegd hoe aan informatie gekomen werd, hoe lastig dat was en hoe geverifieerd werd. De verdere ontwikkeling van het nieuwsfeit werd gevolgd en van context voorzien. Dit is geen “klakkeloos” doorgeven: er is aandacht voor de afzender, relevante context en mogelijke problemen met betrouwbaarheid.

Wel is het transparanter om geen losse citaten in koppen te zetten maar ook in de kop al de afzender mee te nemen. In een zich snel verversend liveblog mogen oude koppen wel blijven staan, er is geen verplichting om deze te updaten. Hele berichten worden immers geüpdatet, inclusief de kop. Dat is wat een liveblog is. Dat het daarnaast zichtbaar houdt hoe complex het berichten over een zich ontwikkelend nieuwsfeit is, is ook in het licht van de geschiedschrijving interessant.