Overdrijving, omvolking en onjuiste informatie

Een groot gedeelte van de klachten die de Ombudsman kreeg over de uitzending van Ongehoord Nieuws van 28 april werd doorgestuurd naar de redactie, omdat het om te beginnen aan een redactie zelf is om uitleg te geven over gemaakte keuzes. Dat niet alle klachten hun weg vonden naar de redactie van ON! kwam doordat een deel van de mails bestond uit slechts één of twee zinnen zonder onderbouwing. Deze kijkers gebruikten de mailbox van de Ombudsman vooral om te laten weten dat ze het niet met de inhoud van het programma eens waren. Dit is voor ons onvoldoende om een onderzoek in te stellen. Ook leek het er sterk op dat in elk geval een deel van de klachten volgde op een oproep tot klagen die online gedaan werd: er volgden formuleringen die sterk op elkaar leken en dezelfde fout bevatten (“omvorming” in plaats van “omvolking”). Dergelijke mails leggen we ook terzijde. Toch ging een heel aantal klachten allereerst door naar de redactie.

We stellen voorop dat redacties de vrijheid hebben om zelf te bepalen welke onderwerpen zij willen behandelen, welke invalshoek ze daarbij kiezen en welke gasten zij uitnodigen. Die autonomie is opgenomen in de wet. Dat de redactie het wil hebben over ‘omvolking’ staat haar dus vrij.

De Ombudsman schrijft naast onderwerpskeuze ook woordgebruik niet voor. Wel raadt de Ombudsman journalistieke redacties aan om bij het gebruiken van woorden niet te zorgen voor meer ruis, maar juist voor duidelijkheid en voldoende context. Zo beschreven we ook al eens het gebruik van terminologie rond gender. Wat hier opvalt uit de communicatie tussen redactie en klagers is dat er op zijn minst discussie mogelijk is over de precieze betekenis van de term. Het willen voorkomen van verwarring zou op zich al een reden kunnen zijn om ervoor te kiezen om het woord te vermijden.

Beladen term

Het gesprek waarover de kijkers vielen werd gevoerd naar aanleiding van aanhoudende protesten bij een gepland asielzoekerscentrum in Loosdrecht. In dit kader had de vaste commentator van Ongehoord Nieuws het meermaals over ‘omvolking’. Die term is beladen, zo blijkt uit het grote aantal reacties dat de Ombudsman direct na de uitzending al kreeg. Dat ligt aan de historische connotatie: omvolking werd gebruikt binnen het nationaalsocialisme en komt ook voor in naziliteratuur.

Maar ook elders wordt er onderzoek gedaan naar de term en wordt er over het gebruik ervan geschreven, ook buiten de historische context. De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) omschrijft het huidige gebruik van de term 'omvolking' op haar website als volgt: “een duistere Joodse macht zou massamigratie aanwakkeren om in westerse landen de witte bevolking te verzwakken of te vervangen. Hiervoor zou de 'linkse elite' van overheid, rechtspraak, media en wetenschap ingezet worden.” De dienst kwalificeert dit als “een feitelijke onjuiste complottheorie”.

Dat de redactie van Ongehoord Nieuws anders kijkt naar de term ‘omvolking’ blijkt onder andere uit de reacties die men gaf op de mails die binnenkwamen. Zo is het volgens de redactie geen ‘theorie’. Men schreef aan enkele klagers: “Het is geen theorie, er is afdoende empirische data over beschikbaar, zie Jan Latten [voormalig CBS-hoofddemograaf – red.] en Jan v.d. Beek [statisticus en auteur van kritisch boek over migratie – red.]. Iedereen kan namelijk constateren dat er sprake is van grootschalige immigratie en de gevolgen hiervan zijn zichtbaar in tal van sectoren, niet in het minst op de woningmarkt.”

De redactie stelt omvolking naar eigen zeggen dus gelijk aan "grootschalige immigratie en de gevolgen hiervan”. De redactie liet ook weten dat het “om het even” zou zijn of je spreekt over ‘omvolking’, ‘bevolkingsvervanging’, ‘vervangingsmigratie’ of ‘veranderingen in de demografische samenstelling’. Voor de klagers lag dat echter anders, hen was niets “om het even”.

De redactie schreef ons op vragen over het woordgebruik dat de vaste commentator eerder in een gesproken column heeft aangegeven hoe zij de term ziet en gebruikt. “De betekenis is anders dan die aangenomen wordt door de door u aangehaalde AIVD als een mogelijke interpretatie, namelijk als een complot begrip waarbij de overheid doelbewust omvolkingsbeleid zou voeren.” De kijker die echter alleen de uitzending ziet die we hier onderzoeken, krijgt die uitleg niet mee. Als die zo cruciaal is voor goed begrip, was het beter geweest als de commentator opnieuw iets van die toelichting zou hebben meegenomen. Achteraf verwijzen naar een andere uitzending biedt dan geen uitkomst.

De hoofdredacteur vindt goed begrip van het standpunt van ON! hierover van groot belang, en schreef ons verder: “We zijn ons er bij ON! uiteraard bewust van dat het woord ‘omvolking’ door de vele discussies erover een gevoeligheid toegedicht heeft gekregen.” Dat zou komen omdat altijd alleen maar het ‘complot-begrip’ wordt verstaan. “Ik vind dat onterecht,” schreef de hoofdredacteur. “Het woord wordt niet alleen al jaren gebruikt, maar juist heel vaak als een feitelijke constatering over demografische verandering. En het woord ‘volk’ is daarbij essentieel, voor mij en voor veel anderen. [...] Met een verbod op het woord omvolking is het niet meer mogelijk om precieze uitdrukking te geven aan een bedoeling. En daarmee is er sprake van een ernstige aantasting van de vrijheid van meningsuiting.”  

De Ombudsman schrijft, zoals gezegd, geen woorden voor. En is nu in verwarring. Want de redactie stelde eerder dat de woordkeus “om het even was”? Maar nu werd toch betoogd dat gebruik van het woord ‘volk’ – en daarmee van ‘omvolking’ – essentieel zou zijn? Het is toch van tweeën één?

Áls de keuze voor een term al “om het even” zou zijn, dan blijft de keuze voor deze term in dit verband nog steeds opmerkelijk. Want als er blijkbaar ook een andere keuze mogelijk is, die in elk geval voor de redactie hetzelfde aangeeft, waarom zou je dan nog steeds kiezen voor deze besmette term? De discussie gaat dan – zo blijkt nu ook weer – niet meer om het journalistieke verhaal dat je zou moeten proberen te brengen, maar enkel nog over de verwarrende en omstreden term die gebruikt wordt.

De Ombudsman raadt dus sterk aan de term niet te gebruiken als het niet strikt (en historisch) noodzakelijk is én er bruikbare alternatieven zonder de besmette lading zijn. Met het mogelijk beperken van de vrijheid van meningsuiting heeft dit niets van doen. Wél met het streven naar voldoende duidelijkheid bij je publiek. En dus met de invulling van je journalistieke taak.

Waarheidsgetrouwe informatie of interpretatie

De mailers aan de Ombudsman vielen niet enkel over het gebruik van het woord zelf. Volgens hen ging er wel meer mis in de gesprekken tijdens de uitzending van 28 april. Verschillende mensen vroegen de Ombudsman om te kijken of voldoende verschil tussen feiten en meningen werd gemaakt, zoals de Code Journalistiek Handelen voorschrijft. Daarbij ging het kijkers vooral om de woorden van de vaste commentator die aan tafel zat. Zij zou in een bepaald gedeelte van het gesprek zelfs opruiend bezig zijn. Opruiing is echter niet iets dat de Ombudsman onderzoekt. Of er sprake is van opruiing is aan een rechter. Wel kunnen we kijken naar de scheiding van feiten en meningen en de onderbouwing die voor uitspraken geleverd wordt.

In het gesprek tussen de vaste commentator, de andere gasten en de presentator zit een aantal opvallende momenten. Zo zegt de vaste commentator: “Kijk, dit is wat we echt zouden moeten vieren in Nederland, die volksopstand waarbij inderdaad ook veel jonge mensen steeds meer in actie komen tegen die omvolking van Nederland, tegen uiteindelijk culturele veranderingen, tegen uiteindelijk het steeds meer in negatieve zin veranderen van ons land.”

De basis voor deze uitspraak wordt gevormd door een enkel getoond videofragment waarin jongeren te zien zijn die “AZC weg ermee” scanderen. Er wordt door de presentator niet doorgevraagd, terwijl daar wel degelijk aanleiding toe is. De redactie schreef ons dat er wel doorgevraagd werd naar het geweld bij de demonstraties en dat daarvan afstand genomen werd door de studiogasten. Maar dat is niet wat de kijker nodig heeft om bij dit fragment feit van mening te scheiden. Want waarop baseert de commentator dat “veel jonge mensen steeds meer in actie komen”? En ze roepen inderdaad leuzen tegen het AZC in Loosdrecht maar protesteren ze daarmee tegen “culturele veranderingen”? Het wordt in de uitzending niet gevraagd en ook niet onderbouwd. Daarmee is niet gezegd dat het niet zou kúnnen kloppen, maar dit journalistieke programma maakt de kijker op dit moment in elk geval niet wijzer.

Dat geldt ook voor een volgend moment als de commentator zegt: “Dus Rob Jetten nam ik net als voorbeeld. Hij staat een migratiebeleid voor dat er uiteindelijk toe zal leiden dat Nederland straks niet meer bestaat. En dat die omvolking, die culturele veranderingen, die criminaliteit doorgaan.”

Hier wordt een oorzakelijk verband gelegd tussen het migratiebeleid dat Rob Jetten zou voorstaan en een toekomst waarin Nederland niet meer zou bestaan: omvolking, culturele veranderingen en criminaliteit. Dat is een verstrekkende bewering. Maar in de uitzending wordt geen onderbouwing geleverd dat beleid van het kabinet-Jetten tot deze gevolgen leidt. Volgens de redactie zou wel onderbouwd worden waarom het migratiebeleid van het kabinet-Jetten gevolgen heeft voor de maatschappij. Maar hier ontbrak het doorvragen naar hoe toekomstig beleid juist tot deze genoemde gevolgen zou leiden. Wie zo precies gevolgen lijkt te kunnen aangeven, zou de vraag naar onderbouwing moeten krijgen en niet de gelegenheid om het bij een brede schets te laten. De kijker kreeg nu geen controleerbare informatie, maar een interpretatie en toekomstvoorspelling die als feit werden gepresenteerd.

De Spaanse speech

Een derde opvallend moment betreft de speech van een Spaanse politicus. In de uitzending wordt de legalisatie van bepaalde illegale migranten in Spanje besproken. De presentator zegt: “Laten we even kijken naar het volgende. Volgens de linkse Spaanse politica Irene Montero kan de omvolking niet snel genoeg gaan om zo de radicaal-rechtse mensen te vervangen.”

Daarna worden fragmenten uit een video van het Spaanse persbureau Europa Press getoond, delen van de speech van Irene Montero, Europarlementariër van de partij Podemos. Witte flitsen markeren waar er in de speech geknipt is in de bij Ongehoord Nieuws getoonde video. De ondertiteling geeft aan wat Montero zegt, het zijn drie fragmenten: “Ik wil migranten vragen: laat ons alsjeblieft niet alleen met zoveel radicaal-rechtse mensen!”, “Natuurlijk wil ik vervanging van radicaal rechtse mensen! Vervanging van racisten!” en “Hopelijk kunnen we radicaal-rechts en racisten vervangen door migranten!”.

De commentator duidt dit dan als volgt: “Dus eigenlijk zegt zij gewoon die racisten moeten het land uit en er moeten dus migranten voor in de plaats komen. En wat ik altijd zo opvallend vind aan dit soort dingen is: als we spreken over het woord omvolking, dan word je eigenlijk direct altijd een omvolkingstheorie in de schoenen geschoven, hè? Dus dat idee dat ook die omvolking een bepaalde functie heeft, zoals Filip al net aangaf, dat er dus ook linkse mensen zijn die dan de stemmen gaan krijgen van die migranten. Nou, hier zien we gewoon het voorbeeld dat er bepaalde linkse politici zijn die dus niet alleen omvolking willen. Die dus niet alleen een bepaalde demografische transitie willen hebben, maar die dat ook zien als een manier om uiteindelijk hun eigen machtspositie te verstevigen.”

Bekijk je de hele passage uit de speech en niet alleen de losgeknipte zinnen die ON! toont, dan wordt in de speech van de Spaanse politica niet gezegd dat “de omvolking niet snel genoeg” kan gaan. Wel spreekt de politica de hoop uit dat migranten kunnen gaan stemmen en dat “fascisten, racisten en profiteurs” vervangen kunnen worden. Belangrijke nuance daarbij is dat ze niet zegt dat die groep vervangen moet worden door migranten. De groep moet vervangen worden in gezamenlijke actie met “de werkende mensen van dit land, ongeacht hun huidskleur”.  

De interpretatie die de vaste commentator geeft, gaat dus verder dan dat wat er daadwerkelijk gezegd wordt. Ook is een groot gedeelte van de context van de speech verdwenen. De commentator krijgt in dit gedeelte van het programma vrij spel van de presentator. Er wordt niet doorgevraagd en daardoor wordt de kijker mogelijk op het verkeerde been gezet. Wellicht heeft de commentator een andere aanleiding om de Spaanse speech te interpreteren zoals ze doet. Maar voor de kijker is dit niet duidelijk nu het niet gevraagd wordt.

Een aantal dingen dat wel gezegd wordt, is aantoonbaar onjuist. Zo wordt in de uitzending beweerd dat de speech van de Spaanse politica niet tot ophef leidde, terwijl dat wel degelijk het geval was. Zowel binnen als buiten Spanje zorgde de speech voor discussie. Ook wordt er door de commentator beweerd dat het een “leugen” is dat migranten in Spanje nodig zijn omdat er een tekort is aan arbeidskrachten. Volgens haar kan dat niet kloppen vanwege de relatief hoge Spaanse jeugdwerkeloosheid van 20%.

Door dit te betitelen als een leugen creëert de commentator opnieuw ruis. Diverse arbeidsmarktanalyses laten zien dat Spanje tegelijkertijd te maken heeft met structureel hoge jeugdwerkloosheid én met hardnekkige tekorten in specifieke sectoren (zoals zorg, bouw, landbouw, horeca en ICT). Dit is vooral het gevolg van een mismatch tussen de vaardigheden, regio’s en contractvoorwaarden van werkloze jongeren en de eisen van openstaande vacatures. Uit cijfers van de Spaanse arbeidsbemiddelingsdienst SEPE blijkt dat er wel degelijk grote arbeidstekorten zijn in Spanje. Door te beweren dat die tekorten makkelijk op te lossen zijn door de werkloze jongeren in te zetten, negeert de commentator de complexiteit van een arbeidsmarkt.

Van iemand die op vaste basis wordt uitgenodigd om het nieuws te duiden – wat de rol van een commentator is – mag je verwachten dat die op grond van (controleerbare) expertise duiding geeft. Dat mag zeker een mening bevatten, maar dat moet dan wel gemarkeerd worden. En het is meer dan een gedachtestroom zonder onderbouwing of nuancering. Zeker is verder dat ook een opiniërend commentator zich aan de (net zo controleerbare) feiten te houden heeft. In elk geval had de presentator van het programma door moeten vragen op de momenten dat de commentator met beweringen en cijfers kwam die niet onderbouwd werden.

De redactie mailde ons naar aanleiding van het gebruik van de ‘verknipte’ versie van de speech “dat het gebruik van materiaal van het internet, waar het bewuste fragment viraal was geraakt en dus voor ons in die vorm een nieuwsfeit was geworden, iets wat we hadden moeten vermelden.” Maar dat was journalistiek-ethisch nog steeds niet de beste handelwijze geweest. Een journalist heeft de taak naar de oorspronkelijke bron te gaan wanneer een nieuwsfeit geduid wordt. Niet het viraal gaan van de fragmenten maar de inhoud van de speech zelf was immers voor de redactie het uitgebreid bespreken waard.

Conclusie

Het staat een redactie volgens de Redactionele Autonomie vrij om onderwerp, gast en insteek te kiezen. Ook de Ombudsman treedt hier niet in. De redactie van Ongehoord Nederland mag dan ook het onderwerp ‘omvolking’ aankaarten in haar uitzendingen.

Van een journalistiek programma van de publieke omroep mag wel verwacht worden dat er zorgvuldig wordt gewerkt en nagedacht wordt over welke woorden daarbij gebruikt worden. Als een woord bij het grote publiek mogelijk een andere betekenis heeft dan wat je er als redactie mee duidelijk probeert te maken, dan is het de vraag of het verstandig is om het te gebruiken. Zeker als een term beladen is én er een alternatief zonder die lading voorhanden is. Een kerndoel van een journalistiek programma is tenslotte om het publiek te informeren, niet om het te verwarren. Ook als het programma opiniërend is.

Als aanleiding voor een gesprek over een speech in Spanje werden fragmenten gebruikt die op sociale media rondgingen. Een journalist moet informatie controleerbaar brengen, en dient daarvoor zoveel mogelijk naar de oorspronkelijke bron te gaan, ook om te zien of een fragment wel de lading van het oorspronkelijke stuk dekt. De bron was eenvoudig te vinden en bleek iets anders te zeggen dan de gasten in de uitzending vervolgens bespraken.

Van een journalistiek programma mag je verder verwachten dat er kritische vragen worden gesteld als een gast voor ruis zorgt of met informatie komt die feitelijk lijkt maar oncontroleerbaar is. Al zeg je in een live-uitzending maar dát je iets ter plekke niet kunt controleren. Dat gebeurde in de aflevering van Ongehoord Nieuws van 28 april onvoldoende. Het journalistieke verhaal dat de redactie mogelijk wilde vertellen ging daardoor verloren in de mist die ontstond tussen feiten en meningen. En door het gebruik van een term die voor dat specifieke verhaal niet nodig was.