Gebrek aan journalistiek evenwicht?

“In de uitzending werd uitgebreid gesproken over de standpunten en uitspraken van FVD. Er was geen vertegenwoordiger van de partij aanwezig om te reageren of context te geven.” Zo schreef de kijker ons. Volgens hem werd er nu wel over de partij gesproken, maar niet met de partij. “Wat afbreuk doet aan het principe van hoor en wederhoor.”

De klacht ging, zoals gebruikelijk, eerst naar de redactie van het programma. Die liet echter niets van zich horen, wat erg jammer is. De Ombudsman ziet liever dat een redactie zelf tekst en uitleg geeft aan mensen die met vragen komen. Het publiek verdient serieuze aandacht en uiteindelijk kan een redactie zelf het beste inzicht geven in waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt.

In het onlangs verschenen Digital News Report van Reuters en het Commissariaat voor de Media is meer transparantie over de journalistieke werkwijze één van de belangrijkste aanbevelingen die de onderzoekers hebben voor de journalistiek: “Transparantie versterkt het vertrouwen in de journalistiek en biedt een uniek concurrentievoordeel tegenover niet-journalistieke bronnen.” De Ombudsman pleit  al jaren voor meer transparantie. 

Hoor en wederhoor

In de uitzending waar de kijker over klaagde is Rob Jetten te gast over de eerste weken van zijn premierschap. In het kleine half uur dat het gesprek duurt, komen er meerdere onderwerpen voorbij, zoals de oorlog in het Midden-Oosten, Donald Trump en antisemitisme in Nederland. Bij dit laatste onderwerp wordt FVD in een bijzin genoemd. Jetten zegt daar: “Bij Forum voor Democratie, waar het net over ging, staan mensen op kandidatenlijsten die gewoon aantoonbaar antisemitisch zijn geweest in het verleden.”

Iets uitgebreider gaat het over Forum voor Democratie helemaal aan het begin van het gesprek als de presentator aan Jetten vraagt: “Volgens de laatste peiling koersen ze dus morgen af op een overwinning. En we hadden het er ook over dat Lidewij de Vos geen afstand wil nemen van die racistische en antisemitische uitspraak die leden in het verleden hebben gedaan. Of hun lidmaatschap van een extreemrechtse partij. Had ze dat moeten doen wat u betreft?” Het gedeelte van het gesprek dat over FVD gaat, duurt ruwweg anderhalve minuut. De gast geeft daarin antwoord op de vraag van de presentator en geeft duidelijk zijn eigen mening. Dit is onder andere zichtbaar in het veelvuldig gebruik van de woorden “ik vind” en “ik denk”. 

De kijker die ons mailde, merkte echter terecht op dat hoor en wederhoor een belangrijk onderdeel is van het journalistieke werk. In de Code Journalistiek Handelen, de set ethische regels die door alle redacties van de publieke omroepen is onderschreven, staat hierover: “Omroepmedewerkers passen hoor en wederhoor toe bij personen en/of bedrijven/instanties die in een productie worden beschuldigd.” In een interview- of talkshowsetting betekent dat echter niet automatisch dat er in iedere uitzending waarin over een partij gesproken wordt ook een vertegenwoordiger van die partij aan tafel moet zitten.

Van belang is vooral of de redactie nieuwe, concrete beschuldigingen introduceert zonder de betrokkene gelegenheid tot reactie te bieden. Daar is hier geen sprake van. Het gesprek met de gast gaat over kwesties rondom de partij die al eerder en uitgebreider in het nieuws zijn geweest en waarover ook het standpunt van de FVD al verschillende keren in de media voorbij is gekomen. Ook wordt in de uitzending van Eva zelf benoemd wat de reactie van FVD tot op dat moment steeds was. De Vos wilde als partijleider geen afstand nemen van oude uitspraken van sommige kandidaten op de lijst . Ook het door de presentator benoemen van de reactie van de FVD geldt als wederhoor. Misschien niet zo compleet en uitgebreid als klager zou willen, maar het staat de redactie vrij om hierin een keuze te maken.

Evenwicht

Het ging de klager echter niet alleen om hoor en wederhoor. Ook had hij nog de vraag of de uitzending voldoende evenwichtig was. In de Code Journalistiek Handelen komt ‘evenwicht’ echter niet voor als een afzonderlijk, afdwingbaar criterium. De kernnormen zijn daar: waarheidsgetrouwe weergave van feiten, onafhankelijkheid, hoor en wederhoor bij concrete beschuldigingen, en een duidelijke scheiding tussen feit en meningen.

Dat betekent dat redacties niet verplicht zijn om in elk programma of elk gesprek alle relevante politieke partijen of standpunten exact dezelfde spreektijd te geven. Een talkshow mag scherp zijn, kritisch over een specifiek standpunt, of zich concentreren op één geïnterviewde en diens perspectief. Zolang het voor het publiek duidelijk is dat het om dat perspectief gaat en de onderliggende feiten niet worden verdraaid.

Dit betekent ook dat een redactie open en transparant zou moeten zijn over de opzet van een gesprek. In dit geval is het duidelijk dat de nieuwe premier van Nederland uitgebreid geïnterviewd gaat worden. Er zitten geen andere partijen aan tafel. Het is een één op één gesprek van de interviewer en de gast. Het is in een dergelijke setting aan de interviewer om ervoor te zorgen dat de gast tegengas krijgt.

Wie naar de complete uitzending kijkt, ziet dat dat inderdaad gebeurt. Zo confronteert de presentator de premier onder andere met de timing van zijn optreden vlak voor de verkiezingen (“Net als alle andere journalisten in Nederland en alle talkshows zit ik al maanden achter u aan voor een interview ...  En dan heel toevallig. De avond voor de gemeenteraadsverkiezingen om 7 uur s' avonds heeft Rob Jetten een gaatje. Wat een toeval.”) en met kritiek op kabinetsplannen (AOW, gehandicaptenzorg).

Ook in het meer persoonlijke deel van het gesprek wordt doorgevraagd op zijn social‑mediastijl en het verwijt dat het voor buitenstaanders niet goed zichtbaar is waar hij “echt boos of verdrietig” van wordt. Daarmee wordt de gast niet alleen de gelegenheid geboden zijn verhaal te doen, maar ook merkbaar tegengas gegeven op gevoelige en voor hem potentieel ongemakkelijke thema’s.

Conclusie

De kijker miste in de uitzending van Eva van 17 maart het geluid van FVD. Het in dit geval niet uitnodigen van iemand van die partij was echter geen overtreding van de Code Journalistiek Handelen. In de uitzending worden geen nieuwe beschuldigingen gedaan waar de partij niet al eerder op heeft gereageerd. Bovendien wordt de reactie van de partij, hoe kort ook, meegenomen in de vraagstelling van de presentator. Binnen de code is geen verplichting tot ‘evenwicht’ opgenomen.

Uiteindelijk is het aan een redactie zelf wie ze wel of niet willen uitnodigen en welke onderwerpen worden besproken. Dit is in de wet opgenomen als redactionele autonomie. De Ombudsman heeft hier niets over te zeggen. De redactie had er in theorie voor kunnen kiezen om ook FVD aan tafel uit te nodigen. Daar is echter niet voor gekozen. De reden hiervoor zou kunnen zijn dat het nadrukkelijk ging om een lang interview met de premier, zonder andere gasten. Dit had de redactie de kijker en de Ombudsman kunnen laten weten, maar helaas bleef een reactie uit.