Civiel of militair, de status van een doelwit
Abedin Taherkenareh/EPA via ANP
Geldt een universiteit in Iran als een burgerdoel dat je in oorlog moet ontzien? Niet per definitie. Een kijker vond dat NOS Nieuws het publiek eenzijdig informeerde door hierover te weinig context te geven. Hoe gedetailleerd is het oorlogsrecht? En hoeveel uitleg is nodig voor goed begrip?
In het kort:
- NOS Nieuws toonde in een korte nieuwsuitzending beelden van een beschadigde Iraanse universiteit. De tekst daarbij was dat “niet alleen militaire doelen” geraakt zouden zijn bij een Israëlisch bombardement. Een kijker vond dat eenzijdig omdat universiteiten in Iran mogelijk samenwerken met het leger.
- Het humanitair oorlogsrecht geeft specifieke kaders wanneer een civiel doel een militair doel kan worden.
- Meer context had extra duiding kunnen geven aan het waarom van een aanval op een universiteit. Maar voor begrip van dit specifieke bericht was dat geen verplichting.
Een kijker klaagde naar aanleiding van een bericht in het NOS Journaal van 18 uur op 7 april 2026 over Israëlische bombardementen op Iran. Daarin werd gezegd: “Israël zegt dat de bombardementen van vandaag een militair doel hebben. […]. Intussen gaan de dagelijkse bombardementen op de hoofdstad Teheran door. Net als eerder worden niet alleen militaire doelen geraakt; ook deze gebouwen van de universiteit zijn zwaar beschadigd." NOS Nieuws zou hiermee volgens de kijker onterecht zeggen dat deze universiteit géén militair doel was.
De kijker schreef dat inlichtingenrapporten van onder meer het Institute for the Study of War (ISW) zouden aangeven dat universiteiten in Iran aantoonbare banden hebben met het regime en het leger. En dat had door de NOS vermeld moeten worden. Nu noemde hij de berichtgeving eenzijdig en sturend. Hij schreef de redactie: “Door na te laten te vermelden dat deze universiteiten functioneren als onderzoekscentra voor geavanceerde wapensystemen, presenteert de NOS een gekleurd beeld van de werkelijkheid. De stelling dat er "niet alleen militaire doelen" geraakt zijn, wordt hiermee feitelijk onhoudbaar of op zijn minst eenzijdig.”
De redactie antwoordde hem: “Dat het instituut volgens het ISW banden heeft met de Iraanse defensie of de Revolutionaire Garde is heel aannemelijk, maar dat maakt de universiteit niet tot een geldig doelwit. Daar is het oorlogsrecht behoorlijk helder over.” De kijker wendde zich tot ons. Want hiermee zou de redactie de verwevenheid van universiteiten en het militaire systeem dus wel erkennen maar toch weglaten. En met het niet melden van deze essentiële context verweet hij de redactie “[h]et gebruik van suggestieve woordkeuzes en montagetechnieken die een moreel oordeel over de intenties van één partij opdringen, in plaats van objectieve observaties te bieden.”
Militair of civiel
De Ombudsman sloeg er diverse bronnen op na, waaronder het Handboek Humanitair Oorlogsrecht van het Ministerie van Defensie en discussie in het Militair Rechterlijk Tijdschrift. Humanitair oorlogsrecht is inderdaad niet zwart-wit over de status van een doelwit. Het handboek geeft wel kaders om een onderscheid tussen civiele en militaire doelen te maken.
Een oorspronkelijk civiel doel (bijvoorbeeld een huis, een ziekenhuis, een bank of een universiteit) kan tot militair doel worden. Dan moet “het object” “naar aard, ligging, bestemming of gebruik” een “daadwerkelijke bijdrage” aan “krijgsverrichtingen” leveren. Verder moet het vernietigen van het object “een ‘duidelijk militair voordeel’ onder de omstandigheden van dat moment” opleveren. Een universiteit kan dus een gerechtvaardigd militair doel zijn, maar alleen binnen specifieke kaders.
Was daar hier sprake van? De kijker stelde dat de universiteit in het NOS-item volgens gezaghebbende bronnen een bijdrage levert aan het militair apparaat van Iran. Zo geredeneerd zou schade doen aan de universiteit de tegenstander voordeel opleveren in de strijd. En daarmee zou het categoriseren van de universiteit als niet-militair doel onjuist zijn.
Bij het ISW vond de Ombudsman geen rapporten over de betrokkenheid van Iraanse universiteiten bij het Iraanse militaire apparaat. Op een andere website werd het wel gemeld, deze baseerde zich hiervoor op informatie van het Israëlische leger. In hoeverre echter juist in de getoonde gebouwen van de universiteit voor het Iraanse leger gewerkt werd, is vanaf hier niet 100% onafhankelijk te checken.
De eindredacteur schreef aanvullend aan de Ombudsman dat “universiteiten alleen als militair doel [gelden] als er aantoonbaar militairen of wapens op die plek ingezet zijn.” In dit geval ging het volgens informatie die de redactie had “om een datacentrum van de faculteit wiskunde, dus actieve betrokkenheid bij de oorlog ligt niet voor de hand. Dat er berekeningen werden uitgevoerd ten behoeve van de militaire industrie lijkt me wel aannemelijk.”
Samenvattend moeten we stellen dat een universiteit dus niet automatisch een civiel doel is, maar ook niet zonder meer altijd een legitiem militair doel. Het vermelden dat universiteiten in Iran vaak samenwerken met het regime had hier wel meer duiding kunnen geven aan het mogelijk waarom van een aanval op een universiteit.
Evenwicht
Wat meer context had de kijker kunnen helpen bij het beoordelen van de status van de aanval op de universiteit. Maar de Ombudsman ziet ook dat een relatief kort item in het NOS Journaal van 18 uur niet álles kan vermelden, en dat hoeft ook niet. Een journalistiek item is nooit een encyclopedie.
Was de berichtgeving door dit specifieke item nu dan sturend en onevenwichtig, wat de extra context hier noodzakelijk gemaakt zou hebben? ‘Evenwicht’ is geen journalistieke norm in de Code Journalistiek Handelen waaraan de ombudsman toetst. Werkelijkheidsgetrouw zijn en controleerbaarheid van de informatie zijn dat wel.
De controleerbaarheid van informatie uit Iran is vanaf hier, zoals boven beschreven, lastig. De NOS zegt dat niet in iedere uitzending met zoveel woorden, maar regelmatig wel. Bijvoorbeeld door de correspondent die uitleg te laten geven, zie een voorbeeld daarvan hier.
Enig voorbehoud bij de status van universiteiten in Iran had in het specifieke item waarover geklaagd werd extra nuance kunnen toevoegen. En mogelijk was de getoonde universiteit niet het overtuigendste voorbeeld van boven twijfel verheven civiele objecten die geraakt werden door de Israëlische bommen. Maar er werden bij bombardementen wel degelijk objecten geraakt die louter civiele functies hebben. En dat punt mocht en kon de NOS-redactie dus maken. NOS Nieuws wordt daarmee geen spreekbuis van het Iraanse regime, dat is voldoende op te maken uit de brede berichtgeving door NOS Nieuws over dit conflict.
Conclusie
Een civiel doel, zoals een universiteit, kan onder specifieke omstandigheden tot militair doelwit worden, het humanitair oorlogsrecht beschrijft de kaders daarvoor. Wat meer context hierover in de betreffende uitzending had de kijker nog beter kunnen informeren over het waarom van de aanval door Israël op een Iraanse universiteit.
Sowieso kan uitleg hoe het zit met de status van infrastructuur, universiteiten, ziekenhuizen of scholen in oorlogstijd nog wel eens een interessant achtergrondartikel opleveren. De Ombudsman schrijft niet voor wát redacties belichten, maar wellicht is het een idee.
Maar door deze specifieke informatie in dit korte bulletin niet mee te nemen, werd NOS Nieuws niet ineens een doorgeefluik van Iraanse propaganda. Die claim is onterecht.