Stilstaan bij impact

Een goed gesprek over true crime podcasts op het Nederlands Journalistiek Festival in Deventer zette de Ombudsman aan het denken. Over de impact van journalistieke producties. En over de vraag of journalisten zich daar altijd voldoende bewust van zijn. Want de Ombudsman krijgt regelmatig verzoeken om beelden, interviews of hele programma’s weg te halen. Omdat het publiek de invloed van journalistiek werk voelt.

True crime podcasts

In Deventer kwamen honderden journalisten twee dagen samen, om te leren over het vak, om na te denken en geïnspireerd te worden. De Ombudsman zat daar in de zaal bij een gesprek over het fenomeen van de ‘true crime podcast’. 

Een heel populair genre, zowel bij makers als bij luisteraars. Er staan er tientallen van op de diverse podcastplatforms zoals NPO Luister en ze scoren goed. Er worden misdaden in besproken en strafzaken krijgen uitleg. Ook heel gewild: de reconstructie in een aantal afleveringen van een misdrijf, vaak over een geruchtmakende en soms zelfs nog onopgeloste moord. Met een lekkere titel (iets van ‘De … moord’ of ‘De bekentenis van…’, vul zelf maar in), muziek en een spannende manier van vertellen is succes bijna verzekerd.

Die reconstructies worden vaak gemaakt op basis van politiedossiers, archieven en interviews met betrokkenen. Maar wat doet zo’n hervertelling met bijvoorbeeld nabestaanden van de mensen die slachtoffer werden? En moet je je daar als journalist iets van aantrekken? Journalist Daphne van Paassen deed er voor De Groene Amsterdammer onderzoek naar (en maakte – uiteraard – er ook een luisterverhaal van). Ze interviewde zo’n vijftig van die nabestaanden. Haar antwoord? “Ja, daar moet je wat mee.” Want een van haar opvallende constateringen was: “Veel van die nabestaanden weten niet eens dat er ‘true crime’ over hen gemaakt wordt.” 

En als ze het eenmaal weten, is de ontzetting vaak groot. Naast Van Paassen stond Randy Klaassen op het Deventer podium, de zoon van een jaren geleden vermoorde man. Hij richtte na de moord op zijn vader de Federatie Nabestaanden Geweldslachtoffers op, een stichting die belangen behartigt van mensen die iemand verloren zijn door geweld. De eerste grief die hij uitte: “Die zaken krijgen in de pers allemaal een bijnaam: de pindakaasmoord, de parachutemoord, de showbizzmoord. Dat is een journalistendingetje. De kwartetmoord, dat ging over mijn vader. Maar dat zijn vier mensen die niet meer leven, mijn vader was geen onderdeel van een kwartet.” Zijn vader was een leverancier die op het verkeerde moment op de verkeerde plek was en niets te maken had met de afrekening waarin hij terechtkwam.

Wonderlijk ongevoelig

Samen namen Van Paassen en Klaassen de zaal mee in de soms wonderlijk ongevoelige opstelling van journalisten richting nabestaanden van slachtoffers. Zo is het uiteraard altijd heel vervelend als er fouten in een verhaal zitten. Als het om gevoelige details over gedode geliefden gaat, is het nog pijnlijker. Fouten sluipen er sneller in als de politie nog aan het rechercheren is en een compleet dossier niet openbaar is. Maar ook als een zaak al oud is, komen dezelfde fouten nogal eens terug, vertelde Van Paassen. Ze gaf gedetailleerde voorbeelden. Maar die herhaalt de Ombudsman hier beter niet, omdat ze dan juist weer zou doen wat nabestaanden zo moeilijk vinden: foute informatie steeds blijven delen. 

Daar komen bij het maken van een podcast nog andere zaken bij, zoals het dramatiseren van een traumatische gebeurtenis, het vertellen alsof het een thriller is of het toevoegen van spannende muziek. 

En zo’n luisterverhaal verschijnt dan ook nog eens vaak onverwacht. Journalist Van Paassen: “Voor zo’n familie is het ineens opduiken in bijvoorbeeld een podcast dan voor de tweede keer een klap.” Zo noemde ze haar onderzoek in De Groene dan ook: ‘Voor de tweede keer een klap’.

Ook bij de organisatie Namens de Familie kan je vragen om hulp bij het omgaan met de pers, zeker in de tijd kort na een misdrijf. Klaassen spreekt uit ervaring. “Journalisten spraken met iedereen in onze straat, maar niet met ons. Waarom niet? In het begin durven ze je niet lastig te vallen, daarna zijn ze mogelijk bang een ‘nee’ te krijgen. Maar zoek nabestaanden alsjeblieft op!”  

En nog een les in bewustwording voor de journalistiek: de zogenoemde ‘dadergerichtheid’ die de pers vaak heeft. Op zich begrijpelijk. Een misdrijf wil je oplossen en dan kijk je vooral naar who did it. “Maar wij hadden geen plek om te vertellen wie onze vader was,” zei Klaassen. 

Van Paassen wees naar onderzoek uit Amerika waarin wordt besproken dat nabestaanden van misdrijven doorgaans worden teruggebracht tot hun slachtofferschap. Ze worden publiek bezit, iedereen heeft het over hen, maar ze voelen zich machteloos. Van Paassen: “Maar vertel je een podcast vanuit de familie, dan geef je hun misschien wat controle terug over het verhaal.” 

Toch wilde Klaassen niet zonder meer afraden om met de pers te praten, zoals de politie wel eens doet. “Het kan helpen als de pers daarna rekening met jouw perspectief houdt. En als je verhaal onderdeel wordt van een groter geheel, als je mensen wilt waarschuwen, als het niet alleen om de moord gaat, dan wíl je mogelijk zelfs graag meewerken.” 

In de code?

Er is van alles dat de Ombudsman niet kan voorschrijven. Maar de Ombudsman wijst wel op journalistiek-ethische afwegingen die je kunt maken bij al die besluiten. De keuze welk nieuws een uitzending haalt of niet, welke mensen aan het woord komen, hoe iets in beeld of woord verpakt wordt. Leg je afwegingen maar uit aan je publiek, zeggen wij dan. Want niet alles dat formeel mag, moet of hoef je altijd te willen doen. Staan we dan voldoende stil bij wat berichtgeving doet met mensen die ongewild onderdeel zijn van het verhaal?

In de Code Journalistiek Handelen van de publieke omroepen staan geen afspraken over het omgaan met kwetsbare mensen zoals nabestaanden. In de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek wel. Die heeft het over geen “extra leed toevoegen aan het slachtoffer of diens naasten” en “het recht van betrokkenen om met rust te worden gelaten.” Als je de sprekers in Deventer beluisterde, moet ‘onze’ code dan niet ook zoiets opnemen? Want er schuurt hier blijkbaar wel iets in de aanpak door sommige journalisten, zo bleek. 

De Ombudsman zou een andere route kiezen dan dit zo specifiek benoemen. Ze moest tijdens het gesprek vaak denken aan de opdracht in de oudste journalistieke code die er is, die van de Amerikaanse Society for Professional Journalists (SPJ). Die code zegt al sinds de jaren zeventig “Minimize harm”. En ook nu de code herzien wordt, blijft die zin staan. Daarmee wordt zeker het respectvol omgaan met slachtoffers of nabestaanden bedoeld. Maar zo’n formulering zegt meer. Die kan je ook aan het denken zetten over de impact van je werk op een breder publiek. 

Hoe ver dat moet gaan? Je hoeft je publiek niet onnodig te ontzien. SPJ zegt niet ”Do no harm”: natuurlijk wil journalistiek ‘schade’ doen aan moordenaars, onderdrukkers of fraudeurs. Maar de Ombudsman krijgt de laatste tijd meer en meer klachten dat bepaalde journalistieke items of berichten bijdragen aan bijvoorbeeld discriminatie, antisemitisme of racisme. Moeten we daar iets mee? 

Formeel is een journalist niet verantwoordelijk voor wat een derde met zijn werk doet, al behangt die er het Centraal Station mee of voert-ie het aan de eendjes. Op een enkele wettelijke uitzondering na: journalistiek mag niet lasterlijk zijn of aanzetten tot geweld. Kwetsen mag wel. Juist dan is het goed éven na te denken. Over de effectiviteit van je werk. Je wilt daar immers iets mee, al is het alleen maar je publiek informeren. Maar kwetsen om het kwetsen is weinig relevant en leidt alleen maar tot verzet en het negeren van je boodschap. 

Wie echt impact op een ander wil hebben, zal stilstaan bij die ander. Of dat nu een nabestaande van een vermoorde leverancier is of iemand met een andere overtuiging.